Radev in Sofia

Bij het parlement zag ik, nou ja, eigenlijk helemaal niets. Er waren geen drommen mensen en er waren geen driftig wapperende Russische vlaggetjes. Er was, op de gebruikelijke half dommelende politieman na, helemaal niemand. Ook in de trein naar Sofia, die voller was dan gemiddeld ontbrak elk feestgedruis. Ik hoorde zelfs niemand over de verkiezingen praten.

Elk jaar, zo tegen het einde van de winter heb ik het even helemaal gehad met Palamartsa. Helemaal klaar met het hangerige, de desolaatheid, het ontbreken van elk gevoel van urgentie. Soms besluit ik dan dat een week in Nederland nodig is. Dit jaar dook er een optreden in Sofia op van Bill Frisell en Eyvind Kang. Jazz en toch leuk. Annet bleef bij de poezen, ik ging even naar de stad. Lucht happen.

Het was de dag na de verkiezingen die zo overdonderend en vooral ook verpletterend gewonnen werden door Rumen Radev. Zelf moest ik, vroeg in de ochtend ook even slikken toen ik las dat Radev de absolute meerderheid haalde. Dat was tegen de verwachtingen in. Radev peilde op iets rond de 34 tot 36% dus ik gokte op een veilige coalitie. Maar dat werd het dus niet. Het werd Radev in zijn eentje. 

In Sofia liep ik een platenwinkel in en vroeg naar Bulgaarse jazz. De winkeljongen gaf toe dat hij daar geen verstand van had maar hij zou zijn baas bellen. Over de telefoon sprak ik een tijdje met die baas en die had, het zal toeval zijn, een heel mooie nieuwe cd maar die lag nog niet in de winkel. Maar, geen probleem, hij kwam wel even langs de winkel. Terwijl ik op hem wachtte sprak ik met de winkeljongen. Die had een vriend die in Delft studeerde. Zelf ging hij iets met PR doen en dan naar het buitenland. Want in Bulgarije was geen werk. En als er werk was betaalde het maar een schijntje. 

De trein naar Sofia doet er vijf uur over. Maar die tijd was zo voorbij met het lezen van alle commentaren op de verkiezingen. Ik zag de raarste opmerkingen voorbij komen. Zo waren er de anti-immigratie accounts die wisten te melden dat Radev was gekozen omdat hij zo, christelijke waarden verdedigend tegen de vermeende massa-immigratie was. Het hele onderwerp heeft geen enkele rol gespeeld tijdens de verkiezingen. O. Nula. Bulgaarse politici maken zich hoogstens druk over de honderdduizenden Bulgaren die er voor kiezen om in buitenland te gaan werken. Bulgaren die zoals de winkeljongen geen toekomst meer zien in dit land.

Na de platenzaak zwierf ik wat verder en kwam bij het monument waarop honderden en honderden namen staan van Bulgaren die omkwamen tijdens de socialistische periode (1944 - 1989). Er speelden wat kinderen. Er zaten mensen op een bankje.

In de trein las ik talloze opmerkingen van mensen die plots Bulgarije hadden ontdekt en die zich afvroegen waarom de EU nu door zo'n achterlijk klein landje weer op slot zou worden gezet. Want Radev was de nieuwe Orban. En dat hele Oost Europa, nou dat moest dan maar de EU uit. Dat gezeur met die landjes. Ik las het zo vaak dat ik de hele gedachtegang nogal koloniaal begon te vinden. Het riekte naar teleurstelling. Waarom waren ze niet gewoon dankbaar, die domme Bulgaartjes? Waarom nu toch weer zo'n dwarsligger kiezen? Nu ben ik geen fan van Radev. Maar ik snap zijn kiezers wel, deels dan. 

Dit land is politiek instabiel. In 5 jaar zijn er 8 keer verkiezingen geweest. En het zijn altijd dezelfde partijen, met voor het grootste deel dezelfde mensen op wie je kunt stemmen. Mensen die er, en dan ben ik nog vriendelijk, nogal een puinzooi van maken. Of, mensen die het diep corrupte systeem in stand houden. Dus wat hadden de Bulgaren dan moeten doen? Weer op dezelfde mensen stemmen? Weer die mensen die hun uiterste best doen om elke echte verandering tegen te houden? Weer diezelfde corrupte koppen die met hun ene gezicht de EU te vriend houden en met hun andere gezicht hun vriendjes en de bedrijven van hun vriendjes van geld voorzien? Radev heeft zich in zijn campagne afgezet tegen de overbekende koppen en maakte anti-corruptie zijn hoofdthema. 

Ik liep, na een boekwinkel langs de Sveta Nedelyakathedraal. Aan de muur hangt een gedenkplaat die herinnert aan de bomaanslag in 1925. Communisten bliezen toen het gebouw op, in de hoop de koning te doden. Die ontsnapte maar 150 mensen kwamen om.

Het belangrijkste punt van de nieuwe Bulgarije deskundigen was dat Radev pro-Putin zou zijn. Nu hebben ze daar iets van een punt. Maar maakt dat alle Bulgaren die op hem stemden liefhebbers van Putin? Een deel van de Bulgaren is op Rusland gericht, dat klopt. Dat heeft heel veel met hun historie te maken. Rusland bevrijdde Bulgarije van de Ottomanen. Maar willen Bulgaren Russisch worden of zoiets? Wat ik nergens las was dat Bulgaren die echt voor Putin zijn al jaren op openlijke pro-Putin partijen kunnen stemmen. En die clubjes haalden over het algemeen net de kiesdrempel. Ze konden op de Bulgaarse Socialistische Partij stemmen. Maar dat is een club van toch vooral oude mensen met weemoed naar vroeger. Of ze stemden op Vusrazhdane. Maar dat was en is voor heel erg veel mensen toch een bedenkelijke club en twee stappen te ver. Dus dat Radev pro-Putin is heeft geen 44% van de kiezers overgehaald. Ik zeg het toch nog maar een keer, dat was om zijn anti-corruptie standpunt, zijn anti-vriendjespolitiek.

Is Radev een gevaar voor de EU? Ik gok nu van nee. Radev is een nationalist, zeker. Maar ook Radev zal niet buiten het Europese geld kunnen. Geld dat broodnodig is om de economie overeind te houden. Ik denk niet dat hij op grote punten dwars gaat liggen. Want ook zijn kiezers kunnen niet buiten de EU. En Oekraïne dan? Dat is lastiger. Bulgaren hebben niet veel met die oorlog. Misschien omdat in het begin van de oorlog er 400.000 tot 500.000 mensen naar dit land vluchtten. Die moesten geld en wonen en daarna werken. Werk dat toch al schaars is. Net als geld overigens. Dat Oekraïne, om dat land te helpen, dezelfde rechten kreeg als EU lidstaten als het gaat om de uitvoer van graan, zonnebloemen etc heeft niet echt geholpen bij de weifelende, soms anti stemming in Bulgarije. Goedkoop graan, zonnebloemolie, zelfs iets sulligs als goedkope honing overstroomde de markt. Bulgaarse boeren bleven vaak zitten met hun spullen. Dat kun je flauw vinden, of egoïstisch maar dit is een arm land, heel erg breed hebben veel mensen het hier niet.  

Al verdient Bulgarije ook fors aan de oorlog. De wapenindustrie (die hier best aanwezig is) draait meer dan goed en is nu groter dan 4% van het bruto nationaal product. Geld dat men, ook Radev, niet al te graag zal zien verdampen. Dus ik gok dat Radev voor onderhandelingen zal pleiten maar ook nergens loodzwaar voor zal gaan liggen. 

En voor de mensen die zich druk blijven maken.

In 2001 won de partij van Simeon II de verkiezingen. Simeon II, een nazaat van de door de communisten afgezette koning werd zo'n beetje gesmeekt om naar Bulgarije terug te keren. Iemand moest het land van de chaos en corruptie (ja, ook toen al) redden. Letterlijk half Bulgarije stond hem op te wachten toen zijn vliegtuig landde. Ik geloof dat het percentage stemmen dat hij kreeg rond de 48% lag. Toen hij eenmaal aan de macht was vonden veel Bulgaren al vlug dat hij wel erg bezig was het verzinnen van wetten die er voor moesten zorgen dat hij de in 1944 afgepakte bezittingen terugkreeg. Na 4 jaar verloor Simeon II de macht en in 2009 verdween zijn partij geheel uit het parlement.

Bill Frisell is ook alweer 75. Iedereen wordt maar ouder. Hij en Kang zeiden niets toe ze opkwamen. En ook niet toen we weer weggingen. Al keken ze wel heel vriendelijk. Tussen die twee momenten speelden ze twee lange improvisaties. Die leken soms op gezellige kampvuurmuziek, dan weer op dissonante herrie. Er werd kleintjes gelachen op het podium als één van de twee weer iets nieuws verzon. Het kabbelde, het borrelde, het verstreek. Als toegift kwam er een wonderschoon, klein liedje. 

Ik droomde er bij weg en zag de tuin in Palamartsa, met de zwaaiende staarten van de poezen. De zon scheen en Annet deed iets met planten. 

Ik had weer genoeg stad gezien voor een jaar.

Maar, Anneke is ziek.

Dancho, die op de hoek woont had lammetjes. Of lammeren, ze waren best al groot. Hij laat zijn schapen elke dag uit op het veldje voor het huis. Of Annet een foto van hem en zijn schapen wilde maken. En of ze die dan via Fiber naar hem kon versturen (Fiber is de Oost Europese Whatsapp). Natuurlijk. En de dag na de foto heeft Annet hem ook maar uitgelegd hoe Fiber eigenlijk werkte want dat was hij ook vergeten. 

Andere Dancho, de buurman (die wij Jordan noemen maar dat is dan weer een bijnaam) zaagde onze dode kersenboom om. Jordan heeft een motorzaag en ik mag, dat is beter voor iedereen geen motorzaag. Vorig jaar deed de boom het nog redelijk. Maar na de droogte in de zomer was het wel afgelopen. Maar, de één zijn dode boom is de ander z'n poezenstoel. 

Aanstaande zondag, 19 april, zijn er weer verkiezingen in Bulgarije. De achtste (negende?) sinds we hier zijn komen wonen. Vast staat dat voormalig president Rumen Radev met een enorme overmacht gaat winnen. Daarna zal het allemaal wel weer vastlopen. Maar, zoals bij elke verkiezing, zijn er weer veel berichten over het kopen van stemmen. Zelfs in Popovo werd een man gearresteerd. Zijn foto werd gewoon op Facebook gezet (hij is degene over wie het woord "uitgeschakeld" is geprint). Er is ook een erg prachtig filmpje van de arrestatie van een man in de buurt van Targovishte die een enorme geldriem onder zijn shirt had vol met briefjes van 50 euro. Een stem kost nu 50 euro. Dat is fors meer dan toen er nog met leva's betaald werd. Maar ja, inflatie, overgang naar de euro, alles wordt duurder. Maar helaas kan ik het filmpje niet inplakken.

Dus er gebeurde wel wat. Maar eigenlijk zijn we vooral bezig met Anneke die ziek is. Anneke heeft normaal een vorm van ADHD in de zoveelste macht. Maar sinds het begin van de week is ze heel stil en dan nog stiller. Ze eet nauwelijks wat en ze slaapt maar. Vandaag waren we voor de tweede keer bij de dierenarts. Die sloot uit dat ze een paar dodelijke infecties had dus dat is winst. En er gingen weer wat injecties in. Dus nu is het weer afwachten. En afwachten is niet mijn sterkste kant. 

Twee begrafenissen. Geen bruiloft

Terwijl Annet deed alsof ze hielp bij het in elkaar steken van een krans bekeek ik een foto die in de gang van het gemeenschapshuis hing. Allemaal mensen van heel vroeger. Mensen in klederdracht. 1948. Vanaf de achterste rij houden Lenin en Dimitrov hen in de gaten. Ik bedacht me voor de zoveelste maal dat het dorp veel eerder dan dat de communisten het verplichten een coöperatie begonnen. Achter me liep burgemeester Gosho naar binnen. 

We waren in het gemeenschapshuis omdat Christina die dag begraven zou worden. Nu wisten we tot de dag ervoor niet dat de vrouw die ooit voorzitter was geweest van de club van gepensioneerden Christina heette. Als we het al over haar hadden was ze voor ons "De vrouw met de enorme zonnebril". We konden ons niet herinneren dat ze ooit iets tegen ons gezegd had, dus ik ga niet doen alsof we erg droevig waren. We waren er uit beleefdheid. 

Gosho zag er wit en weggetrokken uit. Hij vertelde aan de aanwezigen dat Steve van Vivian die nacht was overleden en dat hij net terugkwam van het in orde maken van de papieren en het regelen van de begrafenis. Steve en Vivian waren Engels en woonden misschien wel het langst van alle buitenlanders in Palamarsta. Aardige mensen. Rustige mensen. Je zag ze nauwelijks. Zo gaat het eigenlijk altijd, nieuwe buitenlandse inwoners doen en roepen, en na een paar jaar worden ze stil. Wij hebben die paar jaar overgeslagen, wij waren meteen al stil.

Omdat de voorbereidingen van de begrafenis van Christina eindeloos lang duurden zijn we maar weggegaan. We hadden nu toch alweer een nieuwe begrafenis. 

Bij de begravenis van Steve waren, natuurlijk buitenlanders. Maar het was geen grote groep. Alleen maar mensen die hier al een tijd wonen. De harde kern, zoiets. En er was een groepje Bulgaren. En nu wordt het kremlinwatchen. 

Door elk dorp, dus ook in dit dorp lopen onzichtbare lijnen. Breuklijnen. Van dingen die ooit gebeurden. Bij de begravenis van Steve was de enorme breuk van 10, 12 jaar terug te zien. Juliana was er. Juliana is getrouwd met Miltsjo. Miltsjo had vroeger een bar en hij was burgemeester. Hij maakte er nogal een potje van. Gaf geld voor het waterleidingbedrijf niet af en dan werd het dorp weer bijna afgesloten. Zulke dingen. Zijn vrouw Juliana deed het, ja, hoe noem je dat? Verenigingsleven? Ze organiseerde van alles, cursussen, folklore dansen, muziekfestivals. Maar, ze maakte ook de kapitale blunder door aan bepaalde mensen te vragen of zij in een nieuw, echt zangkoor wilden. En aan andere vroeg ze dit niet. Ja, ik weet het, onbenullig. Maar toch spleet het het dorp. Er werd een concurrerende club van gepensioneerden opgericht waar iedereen, met of zonder talent mee mocht zingen en Gosho stelde zich kandidaat voor het zijn van burgemeester. Sinds die, geef het een naam, scheuring, praten sommige mensen van de Miltsjo/Juliana kant niet echt meer met mensen van de Gosho/gepensioneerden kant. In de grond gaat het nergens over. Maar dat hoeft ook niet. Gescheurd zal er worden.

De begravenis van Steve was hartverscheurend. Viv huilde de hele tijd. Haar dochter huilde maar een klein beetje minder. Er werd omhelst, geknuffeld en nog maar weer gehuild. Al stond ik zelf altijd wel net op de goeie plek om daar niet aan mee te hoeven doen. 

Het was mooi weer, de dronken herder die ook grafdelver is zwaaide even nadat ik naar hem knikte. Aan het eind werd er toch ook gelachen. En er was denk ik niemand van de aanwezige buitenlanders die zich niet afvroeg wat hij of zij zou doen als zijn/haar partner plots dood zou gaan. 

Blijven? Gaan? 

ZorgenGijs/GijsZorgen

"Hoe is het met Gijs?" vroeg ik, nadat Gijs niet zoals hij altijd doet naar me toe was komen lopen toen ik terugkwam van een veel te lange wandeling. "Hij ligt maar wat, er zit helemaal geen fut in". We besloten dat het onzin was om nog langer te wachten met het naar de dierenarts gaan. Er was iets niet goed met Gijs. Maar wat was het deze keer?

Gijs mag dan Koning van de Wereld zijn en ook Redder van het Universum, maar met regelmaat gaat hij stuk.

Toen Gijs heel erg jong was, we kenden hem toen nog niet, moet hij zijn rechtervoorpoot gebroken hebben. Hij zwaait dat pootje naar de zijkant en dan omhoog als hij de trap opkomt. Toen we hier vijf jaar geleden kwamen wonen was Gijs uitgehongerd en uitgedroogd, bijna dood. We vonden toen een groot litteken op zijn buik. Een oude bijtwond misschien. Er waren meerdere keren ernstige plasproblemen. Hij had een grote wond op zijn voorpoot. En omdat hij zoveel haar heeft zag ook de dierenarts die wond niet. Er was iets met zijn oren. Hij zat klem onder de buitendeur van de buurman. Iets dat half komisch klinkt maar minder wordt wanneer je weet dat er hier honden rondlopen die hem rustig doormidden hadden gebeten. En hij was op een haar na dood toen hij, misschien, iets giftigs at en hij wekenlang bezig was met weer beter worden.

Er is dus nogal eens wat met Gijs.

Bij de dierenarts beschreef ik wat er aan de hand was. "Maandag werd hij stil. Dinsdag werd hij nog stiller. Woensdag stopte hij met het eten van zijn brokjes. Het "einde van de middag" hapje eet hij wel met smaak. Vandaag, donderdag eet hij niet en hij ligt maar zo'n beetje. Hij lijkt iets van een wond op zijn hoofd te hebben en hij doet iets met zijn tong, alsof hij misselijk is". Dat ik dacht dat zijn hoofd rechts een onmerkbaar iets dikker leek vergat ik te zeggen. 

Aleksander de dierenarts (we komen er zo vaak dat we zijn voornaam kennen) wroette in de haren op het hoofd van Gijs en legde een bijtwond vrij, je zag de tandafdrukken nog zitten. Daarna drukte hij hard en er kwam een grote bel pus uit. En nog meer pus. Tot het bloed werd. 

Sinds een paar weken gaan de nieuwe, niet gecastreerde katers op stap. Twee komen er in onze tuin. En worden daar dan door de leden van het Pirin 6 Kattencollectief uitgejaagd. Een week of twee terug droeg ik een blazende Gijs om half zeven 's ochtends al naar binnen nadat ik hem vechtend met één van de katers aantrof. Misschien is hij die kater weer tegengekomen. Of een andere. Het is nog maar het begin van het seizoen.

Alkesander zocht wat verder en vond in de wang van Gijs nog een bijtwond. Daar kwam nog meer pus uit. En bloed ook. Gijs vond er ondertussen echt helemaal niets meer aan. De wonden werden schoongemaakt, er ging een zalfje in en daarna nog wat injecties. We betaalden de hallucinerende som van 15 euro en gingen opgelucht naar huis.

Gijs verstopte zich even onder de bank maar was daar al snel weer vergeten waarom hij daar precies zat. Al vlug was hij weer zijn gewone, totaal onbenullige zelf. 

Gijs is weer heel. De crisis is weer voorbij. Deze dan.

Brokkelmonument of "Aan AI heb je dus ook precies niks".

Het was mistig. Een meneer zei vriendelijk goedemorgen terwijl zijn pitbull daar chagrijnig bij keek. Er fietsten wat kinderen. Er was een groepje hardlopers. En er was het brokkelmonument.

Aan de rand van Targovishte, de hoofdstad van de provincie waar we wonen, ligt een brokkelig, deels vergaan monument. We keken er rond op een zondagochtend terwijl de zon, chagrijnig als de pitbull weigerde op te komen. 

Over oude, socialistische monumenten kun je vrijwel nergens iets terugvinden. Iedereen doet alsof ze eigenlijk niet zijn. Er is één uitzondering. Er is een website, Witnesses of stone. De site is gemaakt door een Italiaan die foto's maakte van de meest opvallende monumenten en daar een boek over schreef. En daar later weer een website van maakte.

De website zegt bij dit monument dat eigenlijk niemand meer weet waar dit complex ooit voor bedoeld was. Ik kan slecht tegen dat soort zinnen. 

Ik mailde de gemeente Targovishte. Die hebben een redelijk moderne website mét een vragenformulier. Er kwam, dat was niet geheel onverwacht, geen antwoord. 

Ik probeerde het met een vraag en foto's in een Facebookgroep van Targovishte (zelf heb ik geen Facebook (Facebook is van de duivel, dat weet iedereen) maar ik mocht de account van Annet lenen). 

Iemand kon zich herinnneren dat hij vroeger in de ronde bassins vol water had pootje gebaad, een ander dat ze er had rondgelopen met haar grootvader. En weer een ander begon over een beeld dat van het brokkelmonument naar de Boaza waterval was gebracht.  Weer een ander gaf de suggestie dat ik mn foto's naar Chatgpt moest uploaden. Een antwoord zou dan vlug komen. 

En dat was zo. Binnen een paar seconden wist Chatgpt me te vertellen dat het brokkelmonument in 1978 was neergezet. AI kwam zelfs met een rijtje architecten en, mijn opgetogenheid bereikte een hoogtepunt, wist zelfs te vertellen dat het een monument was dat de vriendschap tussen Bulgarije en Rusland liet zien. "Zal ik een afbeelding maken waarop het monument weer helemaal heel is?" Ik kon mijn ongeduld nauwelijks bedwingen.

Sorry, wat?

Wat deed die trap daar? En waarom waren de muurtjes van wat overduidelijk vijvers dan wel kleine zwembadjes waren geweest (je kon de pijp waar het water doorkwam nog zien) opeens veel hoger? Waar kwamen die reliëfs op de muren vandaan? En wat was dat voor achterlijk groot ding daar bovenin? 

Argwanend begon ik wat dingen na te kijken. En al vlug was het duidelijk. Chatgpt had mijn brokkelmonument verwisseld met een ander wat verder gelegen, nog niet bekeken monument in Targovishte. Niet dat dat er nu zo uitzag maar dat was wel een Russisch Bulgaars vriendschapsmonument. En was gebouwd in 1978, door het eerder de AI opgegeven rijtje architecten.

Wat nukkig probeerde ik daarna of AI dan wist wat het naar de Boaza waterval verplaatste beeld was? "Wat een goede vraag. Ik ga het voor je proberen uit te vinden?". Ik begon me nu danig te irriteren aan dat gedwongen gemoedelijke toontje van Chatgpt. Het kwam niet meer goed. Het beeld was eerst een Russische soldaat uit 1876. Daarna was het Khan Krum (de eerste koning van Bulgarije, ging dood in 814) en toen was het plots een vrouw in een allegorische uitbeelding van de vrijheid. Kiezen Chatgpt, Kiezen!

Ik weet het, het zal verder iedereen een (rot)zorg zijn wat een brokkelend monument in een niet al te populaire stad in Bulgarije ooit geweest is maar tussen mij en het rommelende en verwisselende AI komt het de eerste tijd niet meer goed. En waarschijnlijk moet ik gaan doen wat ik natuurlijk meteen had moeten doen. Ik moet langs de bibliotheek in Targovishte.

Wachten op Kevin.

"Nee, we wachten op Kevin. Het dak lekt. Of beter, er ligt een dakpan niet helemaal goed meer. Met het smelten van de laatste sneeuw is het tussen de dakpannen gaan, lekken? Nou ja, in ieder geval, met smeltende sneeuw merk je het, dus Kevin moet even wat dakpannen goed leggen. Wat? Nee, Engels. Hoewel Kevin een tijd in Volendam heeft gewerkt en daardoor wel wat Nederlands kent. Zelf doen? Ben je niet helemaal goed of zo? Weet je hoe hoog zo'n dak is?"

"Nee, het is wel lente maar nog net niet helemaal. 'S nachts vriest het nog wat. We komen een beetje uit een winterslaap. Iedereen heeft daar last van. Alsof we nog niet echt geloven dat het echt voorbij is, de winter. Het was koud, deze winter. Met best overdreven veel en vooral vaak sneeuw. Hopelijk gaat het niet als vorig jaar. Toen liepen de bomen al leuk te bloesemen en ging het plots fors vriezen in april. Geen vrucht aan een boom gezien. Nergens hier trouwens."

"We waren ook nog aan het wachten op een pakje. Net als in Nederland kun je dat gewoon volgen in een app. Het bezorgen blijft een beetje hangen en wurgen. Er is een jongen die weet waar we wonen maar die had schijnbaar vrij. Vanmorgen belde Ralitsa, de gemeentesecretaris zeg maar. Dat er over vijf minuten een pakje zou komen in het centrum. Het centrum betekent "de auto stopt bij de winkel van Stefka". We hebben daar dus maar op de bezorgmeneer gewacht. Nee, Google Maps zei hem niets maar hij kon dus wel naar Ralitsa bellen".

"Weinig, dat zei ik al, we moeten nog wennen aan het betere weer. Ik vond wel een weg door het bos bij Opaka. Vorig jaar kon je niet eens in het bos komen. Het pad, de weg was helemaal overwoekerd. Maar schijnbaar moesten er trucks door om gekapte bomen op te halen want je kon nu in het bos komen. Wat? Och nee, vorig jaar zag ik ergens een afslag en als je maar lang genoeg op Google Maps staart kon je, als je echt wilt een stukje weg zien lopen. Wat? Nee, er was een pad. Dat werd een dierenpad. En dat liep weer dood in stekelstruiken. Maar ergens verderop was er toch weer een pad en liep ik triomfantelijk het bos weer uit. Nee, dat kan niemand verder ook maar iets schelen. Maar het was toch erg leuk."

"Ja, de Bulgaarse lessen zijn weer begonnen dus rijden we weer naar Targovishte. De juf zou nog proberen of er plek voor ons was bij een huisarts in het gezondheidscentrum bij haar in de buurt. Tagovishte? Drie kwartier rijden. Nee, misschien is dat onhandig voor een huisarts maar in Popovo schrijft geen arts een buitenlander in als patient. Geen idee waarom. Ik denk dat de huisartsen denken dat elke buitenlander Engels is en dat ze dan geld moeten zien los te krijgen uit een ander land. Nee, joh, we zitten hier gewoon in het ziekenfonds. Wat? Iets van 20 euro per mens per maand. Nee, dat is niet veel nee maar je krijgt er dan ook weinig voor. Ook daarom zou het fijn vinden als we een huisarts vinden. Dan krijg je een zogenaamd Blauw Boekje. En als je dat hebt hoef je weer minder te betalen bij bijvoorbeeld een tandarts. Nee, als je echt iets hebt dan is dat hier peperduur. Ik ken iemand die moet een andere heup. Maar hij moet dan zelf de heup betalen. Iets van 5000 euro". 

"Nee, we wachten ondertussen niet meer op Kevin. Die werd ergens opgehouden. Die komt nu morgen. Hopen we. Donderdag gaat het regenen". 

De zwijgzame kampen.

                            Kaart met plekken waar kampen waren.

Het moet ongeveer zo zijn gegaan. Tijdens het ochtendappel ging een kampbewaker voor een gevangene staan. De bewaker zette een spiegeltje op de grond, voor de gevangene. "Kijk nog maar een keer naar jezelf. Het zal de laatste keer zijn". Ergens die dag is de gevangene dood geslagen. Zijn lichaam werd in een jute zak gedaan. De zak werd achter een gebouw gelegd. Na een paar dagen waren er meerdere zakken. Die werden dan 's nachts door een vrachtwagen van Lovech naar Belene gebracht. Daar werden de lichamen begraven. Of in de Donau gegooid. 

Het is niet iets waar iemand ook maar ooit iets over zegt, over de werkkampen in Bulgarije. Maar dat betekent natuurlijk niet dat ze er niet waren.

Je zou het de Bulgaarse gulag kunnen noemen. Bulgaarse communisten bezochten, als ware het een excursie, de kampen in de Sovjet Unie. Om er van te leren. Er was geen trouwere bondgenoot van de SSSR dan Bulgarije. Ook in dit opzicht.

Tussen 1945 en 1989 waren er werkkampen in Bulgarije. Officieel waren ze er tot 1962. Toen hief de communistische partij de kampen op. Officieel dan. Want een aantal bleef gewoon in gebruik. Altijd handig, een kamp achter de hand zullen de machthebbers gedacht hebben.

Er waren, in het begin, tussen de 80 en de 100 kampen. Sommige, zoals Belene waren groot. In anderen zaten maar een paar gevangenen. In een kamp kon je terecht komen als je volksvijand was, een communist met een verkeerde denkrichting, een anarchist, een agrariër (voor de tweede wereldoorlog was er hier een sterke, vrij progressieve agrarische partij), maar je haar kon ook de verkeerde lengte hebben, of je broekspijpen waren te nauw. Als je teveel met buitenlanders omging. Of als je homo was. Of gelovig. 

De schattingen van hoeveel mensen er in de kampen hebben gezeten lopen enorm uiteen. Zo'n beetje van 30.000 tot 190.000. Al is er ook een getal van 300.000. Het aantal doden is onbekend. In het kamp Lovech, het kamp uit het begin dat maar een jaar of twee bestond werden 162 mensen vermoord. Maar voor een totaal wordt er meestal het vrij vage "duizenden" gebruikt. Duizenden.

Over de kampen werd pas gesproken na 1989. In kranten verschenen vrij sensationele verhalen over wat er gebeurd was. Bloeddorstige verhalen over individuen. Haast nooit over het systeem dat de kampen had gebouwd, had gebruikt. De meeste overlevenden zwegen. Zoals ze jarenlang gezwegen hadden. 

In 1990 kwam er een waarheidscommissie. Om voor eens en voor altijd de waarheid over wat er gebeurd was in de kampen, en wie er verantwoordelijk was te achterhalen. De commissie werd voor gezeten door generaal Semerdzhiev. Een gerespecteerd generaal die tijdens de verhoren zijn best deed de waarheid boven tafel te krijgen. Tenminste, zo leek het. Dezelfde Semerdzhiev gaf namelijk weken voor de commissie begon in het geheim het bevel om alle archieven door te nemen en alle stukken die verband hielden met de kampen te vernietigen. En vernietigen moet je letterlijk opvatten. Blaadje voor blaadje werd verbrand, 40% van alle stukken, de belangrijkste stukken zijn hierdoor verdwenen. Een waarom, hoeveel, wanneer en wie zal hierdoor nooit duidelijk worden.

Na een korte periode van aandacht voor de kampen hadden de meeste Bulgaren wel andere dingen aan hun hoofd. Banken gingen failliet, het bendegeweld was enorm, mensen wilden verder. Vroeger moest maar eens voorbij zijn.

Geen enkele regering, en ze hebben er hier veel gehad heeft zich ooit uitgesproken over de kampen. Er is nergens een monument. Er is geen herdenking. De plekken waar de kampen waren zijn op een enkele uitzondering na weer stekelige grasvlaktes geworden. 

Voor wat er gebeurde in de kampen is maar (letterlijk) een handjevol mensen voor de rechter gekomen. En daar bleek vaak dat mogelijke misdaden al verjaard waren. En voor die verjaringstermijn was aangepast waren de slachtoffers en daders vaak al overleden. Er heeft nooit iemand van de communistische machthebbers of iemand die zelfs maar in de buurt van de macht kwam voor de rechter gestaan. 

Rond de kampen was het stil. Er werd niet over gesproken. En er wordt nu nog steeds niet of nauwelijks over gesproken.

Over de kampen in Bulgarije zijn maar een paar boeken.

Tzvetan Todorov - Voices from the gulag, life and death in communist Bulgaria. Deels essay, deels een verslag van wat er met mensen in, vooral kamp Lovech gebeurde.

Lilia Topouzova - Unsilencing. Erg doorwrocht en precies boek over alles rond de kampen in Bulgarije.

Over de sovjet gulag.

Anne Applebaum - Gulag. Uiterst leesbare beschrijving van het hele gulag systeem.

Varlam Sjalamov - Berichten uit Kolyma. Volgens mij niet meer in druk. Het beste boek dat je ooit kunt lezen over de sovjetkampen. Staat, denk ik, op één lijn met Levi's "Is dit een mens?".

Statiegeld, dat hebben ze hier ook al niet.

In veel landen in de EU bestaat zoiets als statiegeld. En als dat statiegeld er nog niet is dan is er in het nationale parlement al vaak een besluit over genomen. Of er is in ieder geval over gesproken. Behalve, nou, denk het maar, zeg het dan, inderdaad, behalve in Bulgarije. 

En dat kun je merken ook.

Deze berg flessen en blikjes ligt net buiten het dorp. Illegaal gestort vanuit een vrachtwagen(tje). Op het land grazen soms koeien. Ik loop er elke week wel een keer langs. En knijp dan mijn ogen maar dicht.  

Wat verder, op een plek waar ik vaak over een watertje spring liggen er ook weer plastic flessen. Waarschijnlijk jaren terug in het dorp in het water gegooid. Daarna zijn ze verder gedreven en op de plek waar ze nu liggen vast komen te zitten.

Overal, en dat kun je vooral in de winter goed zien omdat de begroeiing dan veel minder is liggen flessen. Of ander vuil.

Maar statiegeld, nee, dat is te ingewikkeld. Tot nu toe dan. Ik lees wel eens dat er dit jaar dan toch eindelijk statiegeld komt maar voor "dit jaar" kun je elk jaar een nieuw jaar invullen.

Annet en ik werden daarom dan ook haast overdreven vrolijk toen we bij de verbouwde Lidl in Targovishte heuse plasticflessenenblikjesinleverautomaten zagen staan. Nieuw! Ongekend!

Nu ligt Targovishte op drie kwartier rijden dus echt heel goed voor je, ... iets met voetafdruk maar ik kan niet op het woord komen, is het niet maar omdat we er toch elke week komen voor Bulgaarse les valt het met die afdruk misschien wel weer mee.

Omdat het allemaal te spannend was ben ik vergeten een foto van de brandschone ruimte te maken waarin de automaten stonden. Maar, heus, je kon er bijna van de vloer eten. Al kan dat ook komen omdat we niet heel veel mensen (ok, niemand) de automaten verder zagen gebruiken. De automaat snapt, natuurlijk Bulgaars maar voor de langzame leerlingen, je kunt hem ook op Engels zetten.

Terwijl Annet de opgespaarde flessen in de automaat wierp bekeek ik de posters die er hingen. Over wat er wel en niet in de machines mocht. Het leek wel een bibliotheek. Daar kan ook altijd alles, maar dan toch weer niet. En er werd uitgelegd wat ze met de flessen doen. Hergebruiken. Prima. 

Per fles, of blikje krijg je maar liefst 2 eurocent. Nee, dat is niet veel maar het is dan ook geen echt statiegeld. De Lidl geeft jou 2 eurocent. Zomaar (nou ja, iets zegt me dat ze er vast niet al teveel op hoeven toe te leggen maar ik ga niet muggenziften). En om het allemaal nog sympathieker te maken, je kunt het totaalbedrag ook aan een goed doel schenken. De Goede Doelen waren niet vertaald in het Engels maar dan moeten die buitenlanders maar Bulgaars leren! Je kon kiezen uit het WNF, iets met zielige Bulgaarse kinderen, iets met zwerfdieren en de laatste ging te snel voor ons. Wij kozen voor de zielige zwerfdieren. Die kregen toch maar mooi 32 eurocent. Zomaar op een mistige zondag. Helemaal uit Targovishte. 

Nee, de paar automaten (ik geloof dat er in heel Bulgarije iets van 20 of 30 staan) zullen het probleem met plastic zooi in de natuur niet op gaan lossen. Maar het is iets, hoe weinig dan ook, het is iets. Een beginnetje misschien. Op naar echt statiegeld. Ooit. Misschien dit jaar al.

 

Betsie is er niet meer.

"Wablief?". Ze was de enige die ik dat woord ooit heb horen gebruiken. Ze zei het met enige regelmaat als het geluid van de mensen om zich heen voor haar te chaotisch werd. Het was toen nog niet omdat ze het allemaal niet meer kon volgen, toen nog niet. Ze was gewoon erg doof, en haar gehoormachientjes maakten een brei van al het gepraat. "Wablief?", zei ze dan, als je wat tegen haar zei. 

Annet komt uit Overijssel. Toen ik haar leerde kennen kwam ik er vrij vlug achter dat Overijssel, naast een mooie provincie ook een gebied, streek, geef het naam, is waar men een redelijk onverstaanbaar dialect spreekt. Voor iemand uit Den Helder dan. Betsie, of zoals ze op dit blog heet, "de moeder van Annet", kon ik in het begin dan ook nauwelijks volgen. Maar ik verstond van de rest van de familie ook maar een enkel woord dus dat maakte niet heel veel uit. 

Annets moeder woonde in Raalte. Ze werd geboren vlakbij Raalte en in haar leven is ze maar zo heel soms buiten die streek geweest. Ze kwam van een boerderij waar ze het eind van de oorlog nog meemaakte. Boerderijen die in brand werden geschoten door zich terugtrekkende Duitse troepen. Dat wist ze zich nog heel lang heel goed te herinneren. Ze trouwde, kreeg zes kinderen. Veel te vroeg verloor ze haar man en weer later haar oudste dochter. En hoewel ze er weinig over sprak tekende dit haar leven.

In de tijd dat wij in Bulgarije wonen belden Annet en haar moeder elke week, op  zondagavond. Moeizaam ging dat vaak. Want gehoorapparaten zijn wonderlijke dingen. Soms doen ze het niet goed, gaan ze piepen, dat soort dingen. Maar misschien kwam het moeizame ook wel doordat haar haar gedachten heel erg langzaam, ongemerkt maar onomkeerbaar werd uitgegumd. Al wisten we dat toen nog niet.

In de loop van vorig jaar werd het woord "Dementie" onvermijdelijk. De moeder van Annet verhuisde naar een instelling. Al is het woord instelling eigenlijk te onvriendelijk voor de plek waar ze terechtkwam. Ze had er plezier. Ze schilde weer aardappels. Tegen het einde van het jaar wilde ze, dacht ik, wat borden pakken van een plank die te hoog bleek. Ze viel, brak iets, werd geopereerd en daarna kwam het nooit meer echt goed.

Vorige week was Annets moeder jarig. Zoals elk jaar vloog Annet naar Nederland. Om bij haar te zijn op haar verjaardag. En misschien was het griep, maar misschien was het ook gewoon op, klaar, was er al veel teveel uitgegumd. In de nacht van zaterdag op zondag overleed Betsie. Ze werd 93 jaar en 1 dag oud.

Annets moeder had geen groots en meeslepend leven. Ze beklom geen bergen, ze stak geen oceanen over. Ze was van een generatie die het nog geen plicht vond zich over van alles en veel teveel uit te spreken. Ze zorgde voor haar omgeving, schilde aardappels, iemand moet dat tenslotte doen. Als ze iets niet wist zei ze "Wablief?". Betsie, Annets moeder was, en dat is al heel wat.

.

 

Een appel, twee sinasappels en een fles olijfolie.

"Nee, het is erg winter dus heel veel is er niet te vertellen. Zo om de zoveel dagen sneeuwt het weer eens en dan is alles wit voor, zeg een week of zo. Na die week wordt het even wat warmer of het gaat regenen of alle twee. Dan smelt alle sneeuw weer weg en net als de poezen denken "We gaan de tuin in!" merken ze dat alles door- en drijfnat is. Dan staan ze wat onbeholpen te kijken en dan gaan ze maar weer achter elkaar aanhollen". 

"Het is best mooi, laatst was het helemaal wit met een laag van zeg 20 centimeter of zo. Het dikte nog wat in dus het was goed doorloopbaar en dan is sneeuw wel even mooi. Buiten het dorp is het dan letterlijk oogverblindend wit en net zo uitgestorven als het altijd al is. Ik liep de heuvel Kalakotch op, door de struiken, gewoon een beetje achter de sporen van herten aan. Nee, die zie je verder niet maar ze weten wel hoe ze moeten lopen". 

"Nee, door die sneeuw zitten we hier een beetje vast. We hebben al in geen maanden meer een Bulgaarse les gehad. Eerst doordat Annet steeds naar Nederland moest en nu omdat het te vaak slecht weer is. Targovishte is toch drie kwartier met de auto. En die doet toch al raar. Wat? Nee, de auto, die doet raar. Zo soms valt hij gewoon stil, de moter slaat niet af maar hij gaat gewoon steeds langzamer rijden. Nee, niemand weet wat het is. Niemand kan iets vinden. In het begin schrokken we er wel van maar alles went. Zeker hier. Annet zet de auto uit, zeg je dat zo? En dan weer aan en dan doet hij het weer".

"Het spannendste dat er gebeurde was dat Annie, de vrouw van burgemeester Gosho voor de deur stond met een oudere mevrouw. Of Annet haar een injectie wilde geven. Annet was vroeger doktersassistente dus die prikt nog met haar ogen dicht als het moet. Nee, ik denk dat ze het ooit gezegd heeft en dat Annie dat onthouden heeft. De mevrouw moest drie dagen achter elkaar een injectie. Nee, er is op het dorp geen dokter. En als ze naar Popovo moet waar wel een dokter is moet ze steeds een auto regelen. En het kost allemaal geld. Eerst betaal je voor het consult, dan voor de medicijnen, dan voor de injectiespuiten en daarna nog een keer voor elke keer dat de injectie gegeven wordt. Alles kost geld en geld hebben de meeste ouderen niet. Dus kwam ze drie keer bij ons langs. Gezellige mevrouw hoor. Turks-Bulgaars, ze kende de vrouw nog die hier voor ons woonde. Vanmorgen kreeg Annet een appel, twee sinasappels en een fles echte olijfolie. Nee, de olijfolie had ze van haar zoon. Die werkt in Italië. Het was een mooi cadeau en we kregen er weer een integratiestempeltje bij.

Twee munten maand

"In dit kantoor wordt de euro geaccepteerd, TEGEN de wil van de medewerkers. De Leeuw (Leva) zal terugkeren!".

In Bulgarije gaan weinig dingen vlot en makkelijk. De introductie van de euro was dan ook iets om naar uit te kijken. Dat de euro er zou komen werd al in 2007 (!) besloten, Bulgarije kwam toen bij de EU. Er werden afspraken gemaakt, eisen gesteld en daarna dacht iedereen dat het land nooit aan die eisen kon voldoen. Dat viel dus mee, of als je liever geen euro wilde, tegen. Goed, het duurde tot 2025 voor Bulgarije aan alle eisen voldeed maar toen was het ook niet meer te stoppen.

Nou moet ik eerlijk zijn, zelf kon het me niet zo schelen, leva of euro maar omdat hier echt heel veel wappies en Engelse Brexit stemmers wonen (ja, dat kan, in Engeland voor de Brexit stemmen en dan vlug in Bulgarije gaan wonen, ik weet niet hoe dat in die hoofden werkt maar er zijn er hopen van) leek het me een uiterst lach opwekkend idee wanneer alle EU-haters plots met de euro moesten gaan betalen.

Nadat duidelijk werd dat de euro in 2026 zou worden ingevoerd barstte het gekanker en gevloek van ongeveer de helft van de bevolking onmiddellijk los. Een voorbeeld was het velletje boven aan dit stukje. Het hing bij een reisbureau in Sofia. En het sentiment "Blijf met je poten van onze heilige Leva af" werd/wordt breed gedeeld. Er waren meerdere pogingen om een referendum te laten plaatsvinden (tot ver in december 2025 kon je in Popovo je handtekening op een lijst gaan zetten bij de nationalistisch zuchtende chagrijnen van IVO computers), maar die werden door het hooggerechtshof verworpen.

Op 1 januari kwamen er euro's uit de gelduitspuugmachientjes. Nou ja, een paar dagen later want in het begin deed geen enkele geldautomaat het. In januari kon je met euro's en nog met leva's betalen. De bedoeling was om zo de hoeveelheid leva's langzaam kleiner te laten worden. Je betaalde met leva's en kreeg wisselgeld in euro's. Goed idee!

Dat was tenminste de bedoeling. Het bordje hierboven stond bij de Pepco (een soort goedkope kruising tussen de Zeeman en Xenos, in Popovo is het de modernste winkel van de stad) en deelt mee dat je wel met euro's kunt betalen maar dat wisselgeld in leva's zal zijn. En zo ging het dus op heel veel plekken. 

Al was dat natuurlijk niet het enige dat niet echt lekker ging.

Bij banken moest je tot wel 3 formulieren invullen wanneer je Leva's wilde omwisselen. En dan ging het niet om grote bedragen. Ook bij een sullig bedrag als 30 lev kon je fijn gaan schrijven.

Buitenlanders (iedereen die niet in Bulgarije geboren is) konden helemaal geen leva's omwisselen bij banken. Al woonde je er al 15 jaar en sprak je de taal vloeiend, nee was nee.

Muntgeld om te wisselen werd al helemaal niet geaccepteerd door banken. Ook niet als je al 12 generaties in dit land woonde.

Het energiebedrijf stuurde keurig op tijd een rekening. Er stond ook een keurig euroteken voor het bedrag dat betaald moest worden. Alleen was het bedrag zelf nog het bedrag in leva's (twee keer zoveel als in euro's). Nu had je daar nog om kunnen lachen maar het energiebedrijf hield hardhandig vol dat de bedragen klopten.

De leukste vond ik zelf dat er winkeliers waren die alleen Bulgaarse euromunten aannamen. Munten uit Duitsland, Nederland, noem het maar op, werden geweigerd.

Vanaf 1 februari is er nog maar 1 munt, de euro. Maar iets zegt me dat er plekken zullen zijn waar je tot in maart met de leva kunt betalen. Gewoon omdat niemand de meneer of mevrouw bij de kassa heeft verteld dat dat niet meer mag. 

 

Bulgarije spreekt weer een klein woordje mee.

De Donald lijkt iets te hebben van "Wie ben jij en uit welk zesde rangs land kwam je precies?". Maar misschien kijkt hij altijd wel zo. In Bulgarije hadden veel mensen, bij het zien van de foto een enorm WTF momentje. De meneer rechts heet Zhelyazkov en hij staat op het punt Bulgarije's toetreding tot Trump's Board of Peace te ondertekenen. Zhelyazkov is de ex premier van dit wonderlijke land. Een paar weken terug traden hij en zijn regering, na veel en erg omvangrijke demonstraties tegen corruptie af. 

Maar, dan zal er toch wel een erg fijn proces aan die ondertekening ten grondslag liggen? Zeker nu er geen echte regering is. Overleggen, afstemmen, dat soort dingen. Misschien dat het in andere landen zo gaat maar hier ging het ongeveer zo. Afgelopen woensdag zei Delyan Peevski (hij kwam hier vaker langs) dat het een goed idee was wanneer Bulgarije tot de Board of Peace zou toetreden. Hij oreerde nog iets over strategische belangen, toekomst en andere bladieblabla. Daarna keek hij waarschijnlijk dreigend. Dit gebeurde trouwens niet in het openbaar. Het was een gerucht. Een later bevestigd gerucht. En dat was dan de besluitvorming. Op zo'n 15 mensen na hoorden andere Bulgaren er pas van toen Zhelyazkov zijn handtekening zette.

De reacties, uit de politiek gingen van een enkel "goed idee" tot een breed gedeeld "WTF is dit?". Niemand kan een echt goede reden verzinnen waarom Bulgarije dit doet. Al is er natuurlijk wel een heel goede reden. Maar die geldt alleen voor Delyan Peevski zelf. Peevski staat al jarenlang op de zogenaamde Magnitsky lijst. Wegens fraude en corruptie. En wie op die lijst staat komt de VS niet in, Engeland ook niet. En Peevski wil ontzettend graag van die lijst af. Hij wil ook wel eens naar de VS en de lijst drukt een groot, dik,  zwart negatief  stempel op zijn geloofwaardigheid, vertrouwen, verzin zelf nog wat dingen. 

Daarom dus zit Bulgarije in de Board of Peace. Om één man en zijn lijst.

Nu we toch even politiek doen. De regering trad hier af omdat duizenden mensen tegen de corruptie protesteerden. Maar ook voor eerlijke verkiezingen, en dan het liefst met een computer (met papieren stemmen is het makkelijker frauderen). Gisteren nam het parlement een aantal wijzigingen in de kieswet aan. En, het zal niemand meer verbazen, een nieuwe regel is dat er voortaan alleen nog met/op papier mag worden gestemd. Om te voorkomen dat er gefraudeerd gaat worden gaat men de stemmen tellen met een soort scanner. Alleen die scanners zijn er nog niet. Kleinigheid.

Oh, en voor de volhouders nog wat. President Rumen Radev, wacht ik doe even een foto,

stopt dinsdag 27 januari met president zijn. Nu denk je misschien, "Nou en?". Nou, hierom. Radev stopt vrij plotseling met president zijn omdat hij zelf de politiek in wil. En dan niet weer in een ceremonieel iets als president maar als actief politicus. Er is nog wel geen partij maar die stampt hij waarschijnlijk vlug uit de grond. Radev kan goed stampen. Stevig ook. Als president wilde hij nog vlug een referendum over de euro regelen. Ongetwijfeld om later tegen sceptische Bulgaren te zeggen "Ik wilde wel maar de rest lag dwars". Radev vindt dat Oekraïne de oorlog niet kan winnen en dus maar "even" moet slikken. Hij is, om het voorzichtig uit te drukken, niet tegen Putin. 

Radev is populair, heeft geen schijn van fraude om zich heen hangen en gaat misschien wel erg groot worden. Zul je zien dat Orban in Hongarije er mee gaat stoppen en dat men dan Radev als nieuwe dwarsligger heeft. 

Ploetersneeuw

Natuurlijk sneeuwde het. Al leek het in het dorp wel mee te vallen. Misschien was het 10 cm of zo. Ver naar boven afgerond. 

Buiten het dorp lag er meer. Al kwam ik daar pas achter toen ik al een tijd op weg was en teruglopen ook zo'n gedoe was. Er hing een grote, dikke wolk laag boven het dorp en daarbuiten. Eigenlijk zag je nauwelijks iets. Maar het was toch al een beetje lopen om het lopen. 

Toen ik genoeg kreeg van het eindeloos doorstijgende pad omhoog sloeg ik linksaf naar een niet meer gebruikte bron. Vroeger, toen nog niet al het land vol met graan of zonnebloemen stond liepen er kuddes schapen door dit gebied. Maar nu komt er al jaren geen schaap meer water drinken. Uit een metalen pijpje kwam water, dat was voor het eerst in meer dan twee jaar. 

Na de bron steek je een breed stuk landbouwgrond over. Graan komt er in het voorjaar. Daarna, de heuvel is dan steiler en bijna op zijn hoogtepunt staan er her en der bomen en struiken. Dwaalgrond. 

Beneden me was een grote donkere vlek. Ik dacht eerst dat er iets op mijn bril zat. Maar het was gewoon een stuk bos dat zich verstopt had in de wolk.

Als je, bovenop de heuvel een dierenpaadje volgt kom je in een klein dal uit. Zomers is er geen doorkomen aan, het staat vol met prikdingen en hoog gras. In de winter zak je er hoogstens weg in diepe sneeuw. 

Helemaal boven staat een alleenige boom. De sneeuw was hier echt niet meer doorloopbaar. Maar daar had de boom zelf natuurlijk geen last van. Er stond een Lada Niva, een Bulgaarse terreinwagen, op de weg die daar begint. Maar er zat niemand in, er waren geen voetstappen en de motorkap voelde ijskoud aan. 

Ik liep terug over de weg die, zelfs als er geen sneeuw ligt vrij virtueel is. De laaghangende wolk leek een beetje op te trekken. Nee, toch niet.

Het was drie uur lang doodstil. Maar dat was wel zoals het hoorde te zijn. Zelf ben ik ook wat stilgevallen.