Het Bobboek

Toen ik me een tijdje geleden afvroeg of Bob ooit in Bulgarije was ontdekte ik per ongeluk dat er in 1984 een boek over Bob in het Bulgaars was verschenen. Met een singeltje! Sommige mensen willen een nieuwe keuken of een fontein in de tuin, ik wilde dat boek hebben. 

Voor het verhaal was het natuurlijk beter geweest als ik het boek had gevonden op de buitenboekenmarkt in Sofia. Ik zou het dan gevonden hebben onder een stapel redevoeringen van Todor Shivkov en de boekverkoper zou iets gehad hebben van "Oh, daar was dat boek gebleven". En dan hadden we wat gepraat over Bob. 

Maar zo mooi is de realiteit zelden. Ik vond het boek op het Bulgaarse equivalent van de website Boekwinkeltjes.nl, книжен пазар (knizjen pazar = Boeken Markt). Ik tikte de titel in, vond vervolgens een paar exemplaren waarvan een enkele een singeltje had en bestelde een exemplaar voor iets van 10 euro. 

Wanneer je in Nederland een boek via het internet bestelt klik je het aan, je vult je gegevens in, betaalt en wat (of meer dan wat) later wordt het afgeleverd. Dat gaat hier anders. Je klikt het boek aan, vult je naam in en bij welke vervoersdienst je het wilt afhalen. Er zijn 2 grote vervoersdiensten, Speedy en Ekont. Als het boek daar aankomt krijg je een mail (of een telefoontje maar daar moet je een Bulgaars nummer voor hebben)(over de hel van het moeten hebben van een Bulgaars nummer moet ik nog eens iets schrijven). Met de mail ga je naar het kantoor van de vervoerder. Een slaperige jongen tikt op kantoor wat nummers in en pakt je pakje. Je kunt dan kijken of het goede is opgestuurd, en of het onbeschadigd is. Dan pas betaal je. 

Maar goed, het boek. боб дилън (dat kun je wel lezen toch?) (82 p. 1984, Plovdiv) is er één in de serie поети с китара (poëten met een gitaar) en is voornamelijk een bundel van naar het Bulgaars vertaalde teksten. Er is een kort voorwoord en een lang nawoord. In het nawoord wordt wat over zijn geschiedenis verteld, er worden wat interviews geciteerd. Dylan is aan anti-kapitalist en meer van dat. Maar, op wat socialistische platitudes na best een keurig nawoord. De vertaalde teksten zijn, nou ja, of de vertaling goed is, dat weet ik niet. Zo goed zal mijn Bulgaars nooit worden. Maar in ieder geval is het geen verzameling "Greatest hits". Ergens (ik ben vergeten waar, sorry) las ik dat het onduidelijk was welke tekst er op p. 54 stond. Tangled up in blue of was het Mixed up confusion? Het is dus Mixed up confusion. Geen dank.

Er is een poster. Maar dat is gewoon de voorkant van het singeltje (de tekst is een stukje Blowin' in the wind). Ik denk niet dat ik hem op ga hangen.

En dan is er natuurlijk het singeltje. Op het Balkanton label. Ik gok dat Bob er geen geld voor heeft gehad. Balkanton keerde volgens goed socialistisch gebruik zelden royalty's uit een imperialistische rechthebbenden.

Op de a kant staat "така е по-добре" wat letterlijk vertaald "Dit is het beste" betekent maar wat "Don't think twice it's allright" is.

En op de b kant "отговориат с вятьра с носи" wat "het antwoord wordt gedragen in de wind" betekent maar "Blowin' in the wind" is. 

Klinkt het singeltje een beetje goed? Ah, tja. Kijk. Ik had een pick-up. Vroeger. Toen we naar Bulgarije kwamen. Maar die is dus vernield door D. de allerberoerdste verhuizer die er maar bestaat. Of bestond. Hij is nogal van de aardbodem verdwenen. Een pick-up staat al jaren op het lijstje met aan te schaffen dingen. Maar er komt steeds iets voor te staan. Ik kan dus helemaal niet naar het singeltje luisteren. Wat eigenlijk weer niet zo heel erg is. Ik ben geen groot fan van Dylan toen hij nog alleen met een gitaar zong. 

Maar waarom moest je het boek en dat plaatje dan zo ontzettend graag en wel meteen hebben? De heb meneer. Puur om het hebben. De één wil een keuken, of een fontein in de tuin. Ik wilde, nee, ik moest dat boek gewoon hebben. En ik zie het als een stap naar een pick-up. Er is een meneer in Razgrad die mooie, oude pick-ups verkoopt. En Razgrad is niet erg ver weg. 

Kleingrondbezitters.

"Weet je hoeveel Bulgaren landbouwgrond bezitten?", Annet vroeg het een paar weken geleden nadat ze nogal fronsend iets op haar telefoon had gelezen. Nadat ik ontkennend antwoordde zei ze, "Drie komma vier miljoen".  "Drie komma vier miljoen? Hoe kan dat nou? Er wonen maar zes en half miljoen Bulgaren in Bulgarije". "Ja, maar het staat hier wel". 

Vorige week stegen we een fors aantal treden op de integratieladder. Tenminste dat denken we. Onze buren, Jordan en Duschka, wonen door de ziekte van Jordan nog steeds in Sofia. Zo af en toe belt Kamelia, hun dochter, ons in een mengeling van gebroken Engels en te vloeiend Bulgaars. Of we dit of dat kunnen doen. Vorige week belde ze ons om te vragen of wij het geld dat de coöperatie uitkeert aan mensen die land hebben op wilden halen.  

Zij hoorden dus ook al bij die al drie komma vier miljoen. 

Hoe kan dat nou?

Bulgarije werd in 1396 onderdeel van het Ottomaanse rijk. Na 5 eeuwen werd het in 1878 bevrijdt door Rusland. Na die bevrijding vluchtten veel Turken het land uit. De Bulgaarse inwoners van dorpen verdeelden na het verdwijnen van de Turken de landbouwgrond onder elkaar. Dat was de eerste opdeling van de grond.

Bulgarije was na de bevrijding groot, fors groter dan het nu is. Te groot voor landen in het westen. Die hakten het land weer in stukjes tijdens het Congres van Berlijn. Bulgarije noordelijk van de Balkan bleef Bulgarije. Zuidelijk van de Balkan werd het weer Ottomaans. Een deel van de bevolking uit het zuiden trok naar het noorden. Daar kregen ze landbouwgrond van de regering. De tweede opdeling.

Na de tweede wereldoorlog werd Bulgarije communistisch. De landbouwgrond werd gecollectiviseerd. Na 1989 werd die gecollectiviseerde grond weer teruggegeven aan de oorspronkelijke eigenaar. En als die was overleden ging het naar zijn/haar kinderen. De derde opdeling. 

Bij elke opdeling van de landbouwgrond werd de oppervlakte van de percelen wat kleiner. Dat is misschien wel de reden dat ze het hier nooit over hectaren maar alleen over decaren (een tiende deel van een hectare) hebben.

En door al dat opdelen kom je dus bij drie komma vier miljoen landeigenaren. 

Vlakbij de kippen op het terrein van Jordan en Duschka staat een kar. Met die kar, getrokken door een ezel, reden de ouders van Duschka naar hun stukje land. Toen Duschka's vader stierf ging het land naar haar moeder en toen die stierf ging het grootste deel naar Duschka en een kleiner deel naar Kemalia. Jordan, de buurman heeft geen grond. Jordan komt uit Macedonie, dat is weer een heel ander en erg veel ingewikkelder verhaal.

Het kantoor van de coöperatie is in het gemeentehuis. Op de verdieping boven die van de gemeente. Misschien zegt dat iets. We vonden er Ani, de vrouw van burgemeester Gosho, zij regelt de vergoedingen voor de landeigenaren. Ze wist natuurlijk al dat we langs zouden komen. Kamelia had haar gebeld. En waarom zou Kamelia, die in Sofia woont niet het nummer van Ani kennen? Het blijft tenslotte wel een dorp.  

We kregen het geld in twee enveloppen. En we vonden de bedragen niet echt tegenvallen. Niet dat het nu heel veel was maar toch, het vult de armzalige pensioenen hier leuk aan. We vroegen hoeveel land de buren nu precies hadden. Ani deed niet aan een wet op de privacy. Kamelia had net iets meer dan een hectare, Duschka meer dan drie. Ani zocht dat op in een dikke map vol met namen en bedragen. Het leek erop alsof heel palamartsa in die map zat. Ani had grond en burgemeester Gosho ook, hij had wel 4 decaren. Daar moesten we, vlugge integreerders als we zijn meteen erg hard om lachen.

Over de hoeveelheid grond die je hebt, over wat daarop verbouwd wordt, hoeveel dat dan weer opbrengt. Er wordt hartgrondig over geroddeld. En misschien verklaart dat enorme aantal mensen dat landbouwgrond heeft ook wel een heel klein iets van het verbonden zijn met het land, het trots zijn op het land, de hang naar vroeger, het eeuwige volksdansen, ik weet het niet. Niet helemaal zeker in ieder geval. 

Handige Bulgaarse woorden voor als je hier komt wonen deel 18

Na het begroeten, weggaan en het vragen van de weg doen we vandaag het belangrijke, soms licht paniekerige woord няма (hierna fonetisch njama). 

Njama komt altijd voor een zelfstandig naamwoord en betekent zoveel als "er is geen". Bijvoorbeeld Njama voda (voda, in het cyrillisch вода) betekent water. Njama voda - er is geen water. 

Njama voda kun je met een vraagteken erachter gebruiken (grammaticaal niet helemaal correct maar ach, je bent een buitenlander) als er, het ligt voor de hand, geen water uit de kraan komt. In de winter kan dat gebeuren wanneer de waterleiding bevroren is maar de kans is groter dat er ergens op straat een groot lek is. In de zomer, en dat komt veel vaker voor, is het water gewoon op. Daar zijn allemaal redenen voor maar die komen een andere keer. Het water uit de kraan (je moet het filteren, zo drinken is ernstig ongezond) wordt verzorgd door een zogenaamde VIK. VIK staat voor Vodosnabdyavane i Kanalizatsiya waterleiding en riolering. In een dorp heb je dat laatste woord niet nodig, er is geen riolering. Palamartsa hoort bij de VIK Targovishte. Vroeger hoorde het bij de VIK Razgrad maar die was zo slecht dat ze naar een andere VIK zijn overgestapt. Njama voda (al dan niet met een vraagteken) kun je het best gebruiken om het tegen de burgemeester te zeggen. Bel nooit (nooit!) naar de VIK zelf. Je wordt dan uitgescholden. Al is het voordeel dat je dat toch niet verstaat. Bij een "njama voda" helpt de burgemeester je wel verder. Of dat betekent dat je daarna wel water hebt is maar de vraag. 

Njama internet. Inderdaad, "er is geen internet". Bijna iedereen heeft hier een internetaansluiting. Al betekent dat niet dat je ook daadwerkelijk internet hebt. Rijke buitenlanders willen wel zo'n Elon Musk modem kopen maar dat is natuurlijk fouter dan fout. Wij hebben sinds we dit huis hebben internet. Tien jaar geleden betekende dat een snelle en stabiele verbinding. Maar door die typische Bulgaarse redenering "Het werkt maar laten we vooral niets investeren om te zorgen dat het over een paar jaar nog goed werkt" zitten we nu met grote regelmaat zonder verbinding. We zouden natuurlijk naar een andere provider kunnen gaan, die zijn er zat. Ze hebben allemaal dure winkels in het centrum van Popovo. Je wordt er gladjes geholpen door strak gepakte jongens en meisjes die altijd beweren dat hun verbinding overal altijd goed werkt. Dat is niet zo. Echt niet. Wanneer je internet niet werkt kun je bellen. Als je durft. Je kunt dan de zin Njama internet gebruiken. Het antwoord verstaan is lastig, dat geef ik toe. Het kan helpen om tijdens een pauze in de woordenstroom de zin "internet nee rabotti" (het internet werkt niet) te zeggen. En dan weer "njama internet". Als je dit lang volhoudt verschijnen er na een paar uur wat mannen die iets vervangen en dan doet alles het weer. Meestal gaat het vlugger en heeft er iemand ergens een schakelaar vergeten aan te zetten. Wij hebben nu alweer een paar weekenden geen internet. Waarschijnlijk wordt er ergens geknutseld en vergeet iemand een schakelaar weer om te zetten. 

Njama tok. Tok is elektriciteit. Njama tok is "De elektriciteit doet het niet" of "We hebben geen stroom!". Njama tok gebruik je vooral als de stroom uitvalt, wat met regelmaat kan gebeuren, vooral in de winter of na een storm of hevige regen. Je kunt het met een vraagteken erachter naar de buren roepen. Als zij een bevestigend antwoord geven heeft de straat en waarschijnlijk het hele dorp geen stroom. Dat is geen probleem. Er komen mensen, ze gaan aan de slag, het komt goed. In de winter kan dat een paar dagen duren maar het komt goed. Vervelender wordt het als de buren wel stroom hebben. Het probleem ligt dan bij jou. Je moet dan gaan bellen. Ik wens je veel geluk, wijsheid en kalmte. Stroom wordt in deze regio verzorgd door de Energo Pro. Een keurig geprivatiseerd bedrijf. En ik zeg het, als streng socialistisch mens, niet graag, leve de privatisering. Wanneer je eenmaal een mens aan de telefoon krijgt wordt je vriendelijk geholpen en binnen een uur staat er een auto met twee slimme mannen voor de deur. Wij hebben twee maal in een maand zonder stroom gezeten en beide keren zijn we perfect geholpen. Dat ging elke keer zo. Bellen, wachten, twee mannen in een auto, probleem zoeken, "nee, dat is niet ons probleem, het zit in uw huis en daar moet u een zelf elektricien voor regelen" om dan vervolgens goedgemutst het probleem te verhelpen. Terwijl ze bezig zijn klets je dan wat over wie de meeste fruitbomen heeft. 

Goed, tot zover njama. Een volgende keer volgen "Wilt u uw hond niet los laten lopen!" "не искате да пуцкате кучето си да тича свободно!". "Bedankt door de rakia" "благодаря за ракията" en "wanneer zijn de volgende verkiezingen?" "кога са следващите избори?". 

Wemelende wasstraten.

De nieuwe tweedehands auto moest naar de garage. Voor onderhoud. Geen idee wat dat precies betekent maar het moest wel. De garage is van Rumen, de man van wie we de auto kochten. Rumen spoot de auto elke zaterdag schoon. En hij poetste hem ook. Omdat wij de auto nog nooit ook maar iets van schoon hadden gemaakt en Rumen waarschijnlijk een flauwte zou krijgen als hij hem onder modder en het vuil terug zou zien besloten we gebruik te maken van één van de grote mysteries van Popovo, de автомивка (hierna fonetisch avtomivka).

De avtomivka fascineert me al sinds we hier wonen. Het was het eerste Bulgaarse woord waar ik woordbeeld (je hoeft niet alle letters één voor één te ontcijferen, je ziet in één oogopslag wat er staat) bij had. 

Met de avtomivka is van alles aan de hand. Al moet je er wel wat nerderig voor zijn om dat te vinden. 

Het woord is al raar. Avto van auto en mivka van wasbak. Wasbak? Maar, daar kan ik nog wel aan wennen, aan autowasbak. Gekker is het dat in het Bulgaars een auto geen avto heet. Een auto is een кола (kola). Dus waarom is het geen kolamivka? (ik zei toch dat je nerderig moest zijn). Dat heb ik opgezocht. Een auto is weliswaar een kola maar officieel is het een avto. Alleen gebruikt niemand dat woord los. Alleen wanneer je een woord achter auto moet plakken, zoals mivka wordt het officiële woord avto gebruikt. 

Waarom zeggen ze trouwens niet gewoon аъто of ауто? Waarom die rare B (die je uitspreekt als v)? Het Bulgaars kent geen tweeklanken als au, eu etc. Die B (=v) staat er, nou ja, ik geef toe dat ik dat niet kon volgen maar het had iets met grieks te maken.

Voor je begint af te haken. Het grote mysterie van de avtomivka is niet hoe je het schrijft maar waarom er zo veel van zijn. In Popovo (12.100 inwoners in 2025, het inwoneraantal blijft dalen) zijn er in ieder geval 12. Twaalf! In Den Helder (56.600 inwoners), waar ik (te) lang woonde waren er 4. 

Maar, ik heb het uitgezocht. In Popovo wonen veel oudere, en niet al te rijke mensen. En het is een vrij conservatieve stad. En iedereen lijkt reuze trots op zijn/haar auto, al is die auto een meer dan bejaarde Lada. En daar komt nog eens bij dat veel jongeren weg trekken naar het buitenland. In Popovo en omstreken is weinig werk als je niet op het land of in een graanfabriek wilt werken. Mensen die in het buitenland werken verdienen vaak (niet altijd maar wel vaak) goed geld en een enkeling wil dat later weer investeren in zijn geboortestad. Veel avtomivki (het meervoud van Bulgaarse woorden eindigt vrijwel altijd op een i) zijn van geëmigreerde inwoners. 

Omdat ik enige, wellicht dwangmatige neigingen richting volledigheid heb stelde ik Annet voor Popovo te doorzoeken op avtomivki en die te fotograferen. Maar er kwam van alles tussen dus zijn het er veel maar zijn sommigen zijn nog ongezien. Alweer iets dat nog af moet.

Kapotte bruggen en rotskerken.

"Ik stop hier hoor. Je moet hier een muurtje op en ik heb geen idee hoe dat moet als we terug gaan. Ik ga niet verder". "We moeten na het muurtje een meter of 10 naar links en daar zijn de rotskerken". "Doe jij dat dan maar. Ik ga niet verder". Omdat ik me vasthield aan het stammetje van een boom én niet eens rechtop kon staan leek verdergaan bij nader inzien geen goed idee. Weer een rotskerk die we niet van binnen zouden zien.

In Bulgarije zijn tussen de 160 en 200 rotskerken. Ze zijn zo'n 800 tot 900 jaar oud. Stel je er niet iets al te groots bij voor. De meeste zijn uitgediepte grotten, grotjes is misschien beter, waar een enkele monnik zich terugtrok om zich in stilte aan de aanbidding van God te wijden. In de kalkstenen rotsen langs de Beli Lom rivier vindt je er een hele hoop. Kalksteen is relatief zacht en daardoor makkelijk weg te hakken of te bewerken. Bij Ivanovo zijn de beroemdste. Er is er daar één waarvan de schilderingen nog helemaal bewaard zijn gebleven. Busladingen toeristen komen er naar kijken. 

Hoewel ik mijn hele leven al gruwelijke hoogtevrees heb vind ik altijd wel een reden om dat te vergeten. Het woord rotskerken bijvoorbeeld. Het is zo'n onschuldig woord, bereikbaar zelfs. Terwijl het belangrijkste deel om te onthouden van het woord rotskerken rots is. Vrijwel alle rotskerken bevinden zich hoog in verticale rotsen. Slechts bij hoge uitzondering zijn er in latere tijden trappen naar toe gemaakt. 

Afgelopen weekend, het laatste weekend van de zomer reden we naar Cherven. Cherven heeft een bekende kasteelruïne bovenop een fotogenieke rots. En een stel rotskerken. We zouden er twee gaan bekijken.

De eerste, die Moskov Dol heet, ach, we liepen er zo heen. Nou ja, we liepen naar de brug die je over moet als je Moskov Dol wilt zien. Alleen was er een boom op die brug gevallen. Er was nog een stukje brug over. Maar een stukje brug is ook zo weinig.

Golyam Raj (het grote paradijs) lag een heel stuk verder. Maar, wel liepen er vrolijk in de zomerige zon heen. Een noodzakelijke brug was nog helemaal heel en we volgden een voor Bulgaarse begrippen voortreffelijk aangegeven route. Het bos was mooi, het pad duidelijk. Alleen was de blauw witte bewegwijzering na een half uur wel erg schaars aanwezig. Na wat fout geloop vonden we het bordje met Golyam Raj. Het was die kant op. Het zanderige pad liep erg schuin, heel erg omhoog. En het was dat de bomen en struiken die er stonden het zicht op de diepte wat wegnamen anders waren we meteen al omgedraaid. Nu liepen we, scheldend op naar stilte zoekende geestelijken recht tegen een berg op. Echt, Bulgarije is nu al een stil land. Hoe druk kan het 800 jaar geleden zijn geweest? Uitslovers waren het, excentriekelingen ook. Na een tijdje omhoog lopen stonden we zo schuin dat ik maar op mijn knieën verder ben gaan kruipen. Tot we bij het muurtje uit het begin kwamen. Daar stopten we. We bromden wat, we scholden wat en daarna gleden we beiden op onze achterwerken, ons ondertussen vasthoudend aan takken en andere afbrekend groen weer naar beneden. 

We liepen het hele eind weer terug naar de auto. De zon scheen, de omgeving was verpletterend mooi. Het was het perfect moment om Dylan's "There is no succes like failure, and failure's no succes at all" te neuriën, maar dat bedacht ik me pas na afloop. We negeerden ons eerdere voornemen om toch over de kapotte brug naar Moskov Dol te gaan. Bij het krakkemikkige restaurant in het begin zaten ondertussen een zwik Roemeense wielrenners luidruchtig te zijn en ik zocht ondertussen naar een mooie zin om deze oprecht prachtige dag mee af te sluiten.