Handige Bulgaarse woorden voor als je hier komt wonen deel 18

Na het begroeten, weggaan en het vragen van de weg doen we vandaag het belangrijke, soms licht paniekerige woord няма (hierna fonetisch njama). 

Njama komt altijd voor een zelfstandig naamwoord en betekent zoveel als "er is geen". Bijvoorbeeld Njama voda (voda, in het cyrillisch вода) betekent water. Njama voda - er is geen water. 

Njama voda kun je met een vraagteken erachter gebruiken (grammaticaal niet helemaal correct maar ach, je bent een buitenlander) als er, het ligt voor de hand, geen water uit de kraan komt. In de winter kan dat gebeuren wanneer de waterleiding bevroren is maar de kans is groter dat er ergens op straat een groot lek is. In de zomer, en dat komt veel vaker voor, is het water gewoon op. Daar zijn allemaal redenen voor maar die komen een andere keer. Het water uit de kraan (je moet het filteren, zo drinken is ernstig ongezond) wordt verzorgd door een zogenaamde VIK. VIK staat voor Vodosnabdyavane i Kanalizatsiya waterleiding en riolering. In een dorp heb je dat laatste woord niet nodig, er is geen riolering. Palamartsa hoort bij de VIK Targovishte. Vroeger hoorde het bij de VIK Razgrad maar die was zo slecht dat ze naar een andere VIK zijn overgestapt. Njama voda (al dan niet met een vraagteken) kun je het best gebruiken om het tegen de burgemeester te zeggen. Bel nooit (nooit!) naar de VIK zelf. Je wordt dan uitgescholden. Al is het voordeel dat je dat toch niet verstaat. Bij een "njama voda" helpt de burgemeester je wel verder. Of dat betekent dat je daarna wel water hebt is maar de vraag. 

Njama internet. Inderdaad, "er is geen internet". Bijna iedereen heeft hier een internetaansluiting. Al betekent dat niet dat je ook daadwerkelijk internet hebt. Rijke buitenlanders willen wel zo'n Elon Musk modem kopen maar dat is natuurlijk fouter dan fout. Wij hebben sinds we dit huis hebben internet. Tien jaar geleden betekende dat een snelle en stabiele verbinding. Maar door die typische Bulgaarse redenering "Het werkt maar laten we vooral niets investeren om te zorgen dat het over een paar jaar nog goed werkt" zitten we nu met grote regelmaat zonder verbinding. We zouden natuurlijk naar een andere provider kunnen gaan, die zijn er zat. Ze hebben allemaal dure winkels in het centrum van Popovo. Je wordt er gladjes geholpen door strak gepakte jongens en meisjes die altijd beweren dat hun verbinding overal altijd goed werkt. Dat is niet zo. Echt niet. Wanneer je internet niet werkt kun je bellen. Als je durft. Je kunt dan de zin Njama internet gebruiken. Het antwoord verstaan is lastig, dat geef ik toe. Het kan helpen om tijdens een pauze in de woordenstroom de zin "internet nee rabotti" (het internet werkt niet) te zeggen. En dan weer "njama internet". Als je dit lang volhoudt verschijnen er na een paar uur wat mannen die iets vervangen en dan doet alles het weer. Meestal gaat het vlugger en heeft er iemand ergens een schakelaar vergeten aan te zetten. Wij hebben nu alweer een paar weekenden geen internet. Waarschijnlijk wordt er ergens geknutseld en vergeet iemand een schakelaar weer om te zetten. 

Njama tok. Tok is elektriciteit. Njama tok is "De elektriciteit doet het niet" of "We hebben geen stroom!". Njama tok gebruik je vooral als de stroom uitvalt, wat met regelmaat kan gebeuren, vooral in de winter of na een storm of hevige regen. Je kunt het met een vraagteken erachter naar de buren roepen. Als zij een bevestigend antwoord geven heeft de straat en waarschijnlijk het hele dorp geen stroom. Dat is geen probleem. Er komen mensen, ze gaan aan de slag, het komt goed. In de winter kan dat een paar dagen duren maar het komt goed. Vervelender wordt het als de buren wel stroom hebben. Het probleem ligt dan bij jou. Je moet dan gaan bellen. Ik wens je veel geluk, wijsheid en kalmte. Stroom wordt in deze regio verzorgd door de Energo Pro. Een keurig geprivatiseerd bedrijf. En ik zeg het, als streng socialistisch mens, niet graag, leve de privatisering. Wanneer je eenmaal een mens aan de telefoon krijgt wordt je vriendelijk geholpen en binnen een uur staat er een auto met twee slimme mannen voor de deur. Wij hebben twee maal in een maand zonder stroom gezeten en beide keren zijn we perfect geholpen. Dat ging elke keer zo. Bellen, wachten, twee mannen in een auto, probleem zoeken, "nee, dat is niet ons probleem, het zit in uw huis en daar moet u een zelf elektricien voor regelen" om dan vervolgens goedgemutst het probleem te verhelpen. Terwijl ze bezig zijn klets je dan wat over wie de meeste fruitbomen heeft. 

Goed, tot zover njama. Een volgende keer volgen "Wilt u uw hond niet los laten lopen!" "не искате да пуцкате кучето си да тича свободно!". "Bedankt door de rakia" "благодаря за ракията" en "wanneer zijn de volgende verkiezingen?" "кога са следващите избори?". 

Wemelende wasstraten.

De nieuwe tweedehands auto moest naar de garage. Voor onderhoud. Geen idee wat dat precies betekent maar het moest wel. De garage is van Rumen, de man van wie we de auto kochten. Rumen spoot de auto elke zaterdag schoon. En hij poetste hem ook. Omdat wij de auto nog nooit ook maar iets van schoon hadden gemaakt en Rumen waarschijnlijk een flauwte zou krijgen als hij hem onder modder en het vuil terug zou zien besloten we gebruik te maken van één van de grote mysteries van Popovo, de автомивка (hierna fonetisch avtomivka).

De avtomivka fascineert me al sinds we hier wonen. Het was het eerste Bulgaarse woord waar ik woordbeeld (je hoeft niet alle letters één voor één te ontcijferen, je ziet in één oogopslag wat er staat) bij had. 

Met de avtomivka is van alles aan de hand. Al moet je er wel wat nerderig voor zijn om dat te vinden. 

Het woord is al raar. Avto van auto en mivka van wasbak. Wasbak? Maar, daar kan ik nog wel aan wennen, aan autowasbak. Gekker is het dat in het Bulgaars een auto geen avto heet. Een auto is een кола (kola). Dus waarom is het geen kolamivka? (ik zei toch dat je nerderig moest zijn). Dat heb ik opgezocht. Een auto is weliswaar een kola maar officieel is het een avto. Alleen gebruikt niemand dat woord los. Alleen wanneer je een woord achter auto moet plakken, zoals mivka wordt het officiële woord avto gebruikt. 

Waarom zeggen ze trouwens niet gewoon аъто of ауто? Waarom die rare B (die je uitspreekt als v)? Het Bulgaars kent geen tweeklanken als au, eu etc. Die B (=v) staat er, nou ja, ik geef toe dat ik dat niet kon volgen maar het had iets met grieks te maken.

Voor je begint af te haken. Het grote mysterie van de avtomivka is niet hoe je het schrijft maar waarom er zo veel van zijn. In Popovo (12.100 inwoners in 2025, het inwoneraantal blijft dalen) zijn er in ieder geval 12. Twaalf! In Den Helder (56.600 inwoners), waar ik (te) lang woonde waren er 4. 

Maar, ik heb het uitgezocht. In Popovo wonen veel oudere, en niet al te rijke mensen. En het is een vrij conservatieve stad. En iedereen lijkt reuze trots op zijn/haar auto, al is die auto een meer dan bejaarde Lada. En daar komt nog eens bij dat veel jongeren weg trekken naar het buitenland. In Popovo en omstreken is weinig werk als je niet op het land of in een graanfabriek wilt werken. Mensen die in het buitenland werken verdienen vaak (niet altijd maar wel vaak) goed geld en een enkeling wil dat later weer investeren in zijn geboortestad. Veel avtomivki (het meervoud van Bulgaarse woorden eindigt vrijwel altijd op een i) zijn van geëmigreerde inwoners. 

Omdat ik enige, wellicht dwangmatige neigingen richting volledigheid heb stelde ik Annet voor Popovo te doorzoeken op avtomivki en die te fotograferen. Maar er kwam van alles tussen dus zijn het er veel maar zijn sommigen zijn nog ongezien. Alweer iets dat nog af moet.

Kapotte bruggen en rotskerken.

"Ik stop hier hoor. Je moet hier een muurtje op en ik heb geen idee hoe dat moet als we terug gaan. Ik ga niet verder". "We moeten na het muurtje een meter of 10 naar links en daar zijn de rotskerken". "Doe jij dat dan maar. Ik ga niet verder". Omdat ik me vasthield aan het stammetje van een boom én niet eens rechtop kon staan leek verdergaan bij nader inzien geen goed idee. Weer een rotskerk die we niet van binnen zouden zien.

In Bulgarije zijn tussen de 160 en 200 rotskerken. Ze zijn zo'n 800 tot 900 jaar oud. Stel je er niet iets al te groots bij voor. De meeste zijn uitgediepte grotten, grotjes is misschien beter, waar een enkele monnik zich terugtrok om zich in stilte aan de aanbidding van God te wijden. In de kalkstenen rotsen langs de Beli Lom rivier vindt je er een hele hoop. Kalksteen is relatief zacht en daardoor makkelijk weg te hakken of te bewerken. Bij Ivanovo zijn de beroemdste. Er is er daar één waarvan de schilderingen nog helemaal bewaard zijn gebleven. Busladingen toeristen komen er naar kijken. 

Hoewel ik mijn hele leven al gruwelijke hoogtevrees heb vind ik altijd wel een reden om dat te vergeten. Het woord rotskerken bijvoorbeeld. Het is zo'n onschuldig woord, bereikbaar zelfs. Terwijl het belangrijkste deel om te onthouden van het woord rotskerken rots is. Vrijwel alle rotskerken bevinden zich hoog in verticale rotsen. Slechts bij hoge uitzondering zijn er in latere tijden trappen naar toe gemaakt. 

Afgelopen weekend, het laatste weekend van de zomer reden we naar Cherven. Cherven heeft een bekende kasteelruïne bovenop een fotogenieke rots. En een stel rotskerken. We zouden er twee gaan bekijken.

De eerste, die Moskov Dol heet, ach, we liepen er zo heen. Nou ja, we liepen naar de brug die je over moet als je Moskov Dol wilt zien. Alleen was er een boom op die brug gevallen. Er was nog een stukje brug over. Maar een stukje brug is ook zo weinig.

Golyam Raj (het grote paradijs) lag een heel stuk verder. Maar, wel liepen er vrolijk in de zomerige zon heen. Een noodzakelijke brug was nog helemaal heel en we volgden een voor Bulgaarse begrippen voortreffelijk aangegeven route. Het bos was mooi, het pad duidelijk. Alleen was de blauw witte bewegwijzering na een half uur wel erg schaars aanwezig. Na wat fout geloop vonden we het bordje met Golyam Raj. Het was die kant op. Het zanderige pad liep erg schuin, heel erg omhoog. En het was dat de bomen en struiken die er stonden het zicht op de diepte wat wegnamen anders waren we meteen al omgedraaid. Nu liepen we, scheldend op naar stilte zoekende geestelijken recht tegen een berg op. Echt, Bulgarije is nu al een stil land. Hoe druk kan het 800 jaar geleden zijn geweest? Uitslovers waren het, excentriekelingen ook. Na een tijdje omhoog lopen stonden we zo schuin dat ik maar op mijn knieën verder ben gaan kruipen. Tot we bij het muurtje uit het begin kwamen. Daar stopten we. We bromden wat, we scholden wat en daarna gleden we beiden op onze achterwerken, ons ondertussen vasthoudend aan takken en andere afbrekend groen weer naar beneden. 

We liepen het hele eind weer terug naar de auto. De zon scheen, de omgeving was verpletterend mooi. Het was het perfect moment om Dylan's "There is no succes like failure, and failure's no succes at all" te neuriën, maar dat bedacht ik me pas na afloop. We negeerden ons eerdere voornemen om toch over de kapotte brug naar Moskov Dol te gaan. Bij het krakkemikkige restaurant in het begin zaten ondertussen een zwik Roemeense wielrenners luidruchtig te zijn en ik zocht ondertussen naar een mooie zin om deze oprecht prachtige dag mee af te sluiten.

Toen waren er nog maar twee.

Bedremmeld, misschien was dat het woord dat hoorde bij Dimitar's gezicht toen wij geschokt reageerden op zijn verhaal. Hij belde Kamelia, zijn vrouw die er ook niets van begreep. Zij vertelde het weer aan Kalina, hun dochter die meteen in tranen uitbarstte bij het verhaal. "Maar ze zei dat ik het moest doen", zei Dimitar nog. We knikten. Bedremmeld.

Sinds buurman Jordan drie maanden geleden naar Sofia vertrok om daar geholpen te worden aan kanker en zijn vrouw Duschka wat later ook naar die stad ging om te helpen komen Duschka en schoonzoon Dimitar zo'n beetje elke twee, drie weken een weekend naar Palamartsa. Om de tuinopbrengst te plukken, en later om ze te verwerken. Vorig weekend waren ze er waarschijnlijk voor de één na laatste keer. De tuin is klaar. Alles is geplukt. Alles is in potjes gedaan, bij ons terechtgekomen of meegenomen naar Sofia. 

Het was misschien wel de beste tuin sinds we hier wonen. Perfect weer was het geweest. Regen in het voorjaar, brandende zon in de zomer. Ik heb in ieder geval nog nooit zoveel perziken en peren gezien als dit jaar. Buurman Jordan zag er natuurlijk niets van. Die was in Sofia. Met grote spoed was laatst een deel van zijn maag verwijderd. Daar was hij nu van aan het bijkomen. Annet en ik hadden zorgden ondertussen voor hun tuin, de kippen en poes Steve (maar die at toch al maanden bij ons)

En misschien was dat het wel, of anders dat we de druiven aan het plukken waren. Dat doen we elk jaar maar dit jaar gingen ze naar een vriend van Dimitar. Die ging er rakia van maken. Rakia! Terwijl Jordan er echt heerlijke wijn van had gemaakt. Duschka was stillig. Ze liep door de tuin. Zei niets. Trok hier wat uit de grond, mompelde daar nog wat. "Ze sluit meer af dan alleen de tuin", zei ik 's avonds tegen Annet. Die knikte.

Dimitar vertelde het de volgende ochtend. Aan het hek tussen onze tuinen. De avond ervoor had Duschka hem gezegd dat hij drie van de vijf kippen moest doden. De twee die nog over waren gingen naar een buurvrouw. Pas toen hij onze reactie hoorde en zag "Nee!" en geschokt, begreep hij dat er iets helemaal verkeerd was gegaan.

Waarom buurvrouw Duschka van de kippen af wilde, dat snappen we ook nu nog niet. Misschien was het, zoals Dimitar zei, dat ze vond dat het zorgen voor de kippen te lastig was voor ons, als buren. Ze leek gedacht te hebben dat we wat weken terug niet naar Nederland waren gegaan omdat we voor de kippen moesten zorgen. Maar misschien denkt ze ook wel ergens dat de kippen weg moesten omdat ze niet meer denkt dat Jordan nog terugkomt. Het waren zijn kippen. Misschien denkt we ergens wel dat ze zelf ook niet meer terug zal komen. We hebben er met z'n tweeën lang in volmaakte cirkels over gepraat. Zonder dat we het beter gingen snappen natuurlijk.

Voor ze terug gingen, naar Sofia bedacht ik me dat ik Steve al niet meer had gezien sinds Duschka en Dimitar er waren. Het zou toch niet? Voor er met verontschuldigingen en tranen bij Duschka afscheid werd genomen heb ik er even terloops naar gevraagd. "Ja, gister nog, hij lag te kijken toen ik de kippen ..." zei Dimitar. Gelukkig vonden we Steve later slapend op het dak van de schuur.

Er zijn nu nog twee kippen over. Een witte en een leuk, klein bruin kipje. We denken er al over, nee, we zijn er al uit, dat we bij Stefan een nieuwe haan en nog twee kippen gaan halen. De twee overblijvers lopen ook maar wat verloren rond. Maar hoe vertellen we het de buren? 

 

Een beeld in een bocht

Omdat het weekend was, mooi weer én het jachtseizoen hoorbaar was losgebarsten reden we naar het vreemdste, en "mooiste" communistische monument dat we hier kennen. 

Het monument staat tussen de dorpen Vinograd en Dryanovets. In het redelijke lege niets. Het is maar goed ook dat het daar leeg en nietserig is want de weg (niet het deel op de foto, dat is keurig) is zo slecht dat bestuurder en meerijder beurtelings redelijk hysterisch "Gat, daar links" "Rechts is er ook een krater" roepen. Gelukkig was de auto net goed nagekeken.

De monumenten die door de communisten zijn gebouwd en die er nog staan hebben bijna allemaal iets met de partizanenstrijd van 1941 tot en met 1944 te maken. Er zijn de monumenten voor een bepaald iemand, of een groep iemanden. Er zijn de vrij grote "De oorlog is voorbij en wij hebben gewonnen!" monumenten. Die lijken allemaal op elkaar. In het midden een hoge zuil met daarop 1. een mannelijke partizaan 2. een mannelijke en een vrouwelijke partizaan of 3. een sovjet soldaat. Links van de zuil een groot paneel met "de strijd" van de partizanen en rechts de overwinning met de thuiskomst van de partizanen, blije vrouwen en kinderen en wat goed gebouwde sovjet soldaten. En dan zijn er daarnaast nog de monumenten voor een gebeurtenis. Een overval, een hinderlaag. Dat soort dingen.

De tekst op het vrij forse monument is volgens Translate:

TIJDENS DE GEWAPENDE STRIJD TEGEN HET FASCISME EN HET KAPITALISME VAN 1941-1944 LOPEN DE PADEN VAN DE VOLKSPARTIZANEN UIT DE PARTIZANENREGIO GORNOYAHOR DOOR DE VELDEN EN BOSSEN IN DE BUURT VAN DE DORPEN DRYANORETS EN VINOGRAD.

Een monument voor een plek waar eigenlijk niets gebeurde. Er werd niet gevochten. Er werd niet geschoten. Er werd langsheen gelopen. Ik vond en vind het prachtig. Vier meter hoog, waarschijnlijk ooit hard rood, in het midden van de stille leegte.

Maar er is natuurlijk wel een verhaal. Al is de mythe lastig van wat er echt gebeurde te scheiden. Poging.

Voor 1940 had Bulgarije al een redelijk militaristische/fascistische regering. Dat werd niet beter toen Bulgarije bondgenoot van Duitsland werd. Er kwam een vorm van binnenlands verzet op maar dat begon pas in 1941 iets voor te stellen. Duitsland viel toen de Sovjet Unie binnen en maakte daarmee een eind aan de verdragen die er tussen Duitsland en de Sovjet Unie bestonden. Streng georganiseerde communisten trokken, zoals dat hier heet, de bergen, heuvels en bossen in. De partizanenstrijd kon beginnen.

Gorna Oryahovitsa is een redelijk grote plaats in een platte vlakte. Het is geen mooie plaats maar er is wel een belangrijk spoorknooppunt. Omdat je er je nauwelijks schuil kunt houden deden partizanen dat in de heuvels en bossen rond de vlakte. De partizanen leefden er onder armoedige en slechte omstandigheden in schuilhutten. Voedsel werd verzorgd door helpers (zogenaamde jataks wat weer is afgeleid van het Turkse woord voor bed of schuilpaats) die in de dorpen woonden. 

De Gorna Oryahovitsa groep begon met 13 man en was, op zijn hoogtepunt 100 man groot. De groep viel politieposten aan, er waren aanslagen en een enkele maal werd geprobeerd een trein te laten ontsporen. Hoe succesvol dat allemaal was is nauwelijks nog te achterhalen. De mythevorming/bewerking van de geschiedenis na de oorlog is te groot en te succesvol geweest.

Van de groep werden in juni 1944 28 mensen gedood in een langdurig gevecht bij Strazitsha. Op die plek werd in 1976 een enorm monument gebouwd. Nu is dat monument bijna helemaal opgegeten door struiken en bomen.

Na september 1944, toen de Sovjet Unie Bulgarije "bevrijdde" namen de partizanen als een geoliede machine de macht in dorpen en steden over. Ex partizanen, en toen die begonnen uit te sterven hun kinderen hebben het jarenlang voor het zeggen gehad in Bulgarije. Wat geen onverdeeld succes was. Partizanen kwamen vaak uit dorpen op het platteland en hadden nauwelijks een opleiding. Zestig procent van de mensen met een kaderfunctie na de oorlog had slechts een lagere schoolopleiding. 

Wanneer het monument tussen Vinograd en Dryanovets werd neergezet is (tot nu toe) nergens terug te vinden. Wel kwam ik tegen dat er elk jaar door schoolklassen een bezoek aan het monument werd gebracht. Er werden dan bloemen gelegd en liedjes gezongen. Oud partizanen en jataks vertelden dan de verhalen zoals ze vonden dat die gebeurd waren.

In het jaar dat wij niet bij het monument waren geweest was er niets veranderd. Nou ja, er was een struik voor het monument omhoog geschoten. Maar verder. Het was er warm. Het was er doodstil. En ondanks de verwarrende geschiedenis vond en vind ik het nog steeds erg mooi.

(Voor wie meer wil weten over het communisme in Bulgarije is er Bulgaria under communism. Znepolski et al, 2018)