Twee begrafenissen. Geen bruiloft

Terwijl Annet deed alsof ze hielp bij het in elkaar steken van een krans bekeek ik een foto die in de gang van het gemeenschapshuis hing. Allemaal mensen van heel vroeger. Mensen in klederdracht. 1948. Vanaf de achterste rij houden Lenin en Dimitrov hen in de gaten. Ik bedacht me voor de zoveelste maal dat het dorp veel eerder dan dat de communisten het verplichten een coöperatie begonnen. Achter me liep burgemeester Gosho naar binnen. 

We waren in het gemeenschapshuis omdat Christina die dag begraven zou worden. Nu wisten we tot de dag ervoor niet dat de vrouw die ooit voorzitter was geweest van de club van gepensioneerden Christina heette. Als we het al over haar hadden was ze voor ons "De vrouw met de enorme zonnebril". We konden ons niet herinneren dat ze ooit iets tegen ons gezegd had, dus ik ga niet doen alsof we erg droevig waren. We waren er uit beleefdheid. 

Gosho zag er wit en weggetrokken uit. Hij vertelde aan de aanwezigen dat Steve van Vivian die nacht was overleden en dat hij net terugkwam van het in orde maken van de papieren en het regelen van de begrafenis. Steve en Vivian waren Engels en woonden misschien wel het langst van alle buitenlanders in Palamarsta. Aardige mensen. Rustige mensen. Je zag ze nauwelijks. Zo gaat het eigenlijk altijd, nieuwe buitenlandse inwoners doen en roepen, en na een paar jaar worden ze stil. Wij hebben die paar jaar overgeslagen, wij waren meteen al stil.

Omdat de voorbereidingen van de begrafenis van Christina eindeloos lang duurden zijn we maar weggegaan. We hadden nu toch alweer een nieuwe begrafenis. 

Bij de begravenis van Steve waren, natuurlijk buitenlanders. Maar het was geen grote groep. Alleen maar mensen die hier al een tijd wonen. De harde kern, zoiets. En er was een groepje Bulgaren. En nu wordt het kremlinwatchen. 

Door elk dorp, dus ook in dit dorp lopen onzichtbare lijnen. Breuklijnen. Van dingen die ooit gebeurden. Bij de begravenis van Steve was de enorme breuk van 10, 12 jaar terug te zien. Juliana was er. Juliana is getrouwd met Miltsjo. Miltsjo had vroeger een bar en hij was burgemeester. Hij maakte er nogal een potje van. Gaf geld voor het waterleidingbedrijf niet af en dan werd het dorp weer bijna afgesloten. Zulke dingen. Zijn vrouw Juliana deed het, ja, hoe noem je dat? Verenigingsleven? Ze organiseerde van alles, cursussen, folklore dansen, muziekfestivals. Maar, ze maakte ook de kapitale blunder door aan bepaalde mensen te vragen of zij in een nieuw, echt zangkoor wilden. En aan andere vroeg ze dit niet. Ja, ik weet het, onbenullig. Maar toch spleet het het dorp. Er werd een concurrerende club van gepensioneerden opgericht waar iedereen, met of zonder talent mee mocht zingen en Gosho stelde zich kandidaat voor het zijn van burgemeester. Sinds die, geef het een naam, scheuring, praten sommige mensen van de Miltsjo/Juliana kant niet echt meer met mensen van de Gosho/gepensioneerden kant. In de grond gaat het nergens over. Maar dat hoeft ook niet. Gescheurd zal er worden.

De begravenis van Steve was hartverscheurend. Viv huilde de hele tijd. Haar dochter huilde maar een klein beetje minder. Er werd omhelst, geknuffeld en nog maar weer gehuild. Al stond ik zelf altijd wel net op de goeie plek om daar niet aan mee te hoeven doen. 

Het was mooi weer, de dronken herder die ook grafdelver is zwaaide even nadat ik naar hem knikte. Aan het eind werd er toch ook gelachen. En er was denk ik niemand van de aanwezige buitenlanders die zich niet afvroeg wat hij of zij zou doen als zijn/haar partner plots dood zou gaan. 

Blijven? Gaan? 

ZorgenGijs/GijsZorgen

"Hoe is het met Gijs?" vroeg ik, nadat Gijs niet zoals hij altijd doet naar me toe was komen lopen toen ik terugkwam van een veel te lange wandeling. "Hij ligt maar wat, er zit helemaal geen fut in". We besloten dat het onzin was om nog langer te wachten met het naar de dierenarts gaan. Er was iets niet goed met Gijs. Maar wat was het deze keer?

Gijs mag dan Koning van de Wereld zijn en ook Redder van het Universum, maar met regelmaat gaat hij stuk.

Toen Gijs heel erg jong was, we kenden hem toen nog niet, moet hij zijn rechtervoorpoot gebroken hebben. Hij zwaait dat pootje naar de zijkant en dan omhoog als hij de trap opkomt. Toen we hier vijf jaar geleden kwamen wonen was Gijs uitgehongerd en uitgedroogd, bijna dood. We vonden toen een groot litteken op zijn buik. Een oude bijtwond misschien. Er waren meerdere keren ernstige plasproblemen. Hij had een grote wond op zijn voorpoot. En omdat hij zoveel haar heeft zag ook de dierenarts die wond niet. Er was iets met zijn oren. Hij zat klem onder de buitendeur van de buurman. Iets dat half komisch klinkt maar minder wordt wanneer je weet dat er hier honden rondlopen die hem rustig doormidden hadden gebeten. En hij was op een haar na dood toen hij, misschien, iets giftigs at en hij wekenlang bezig was met weer beter worden.

Er is dus nogal eens wat met Gijs.

Bij de dierenarts beschreef ik wat er aan de hand was. "Maandag werd hij stil. Dinsdag werd hij nog stiller. Woensdag stopte hij met het eten van zijn brokjes. Het "einde van de middag" hapje eet hij wel met smaak. Vandaag, donderdag eet hij niet en hij ligt maar zo'n beetje. Hij lijkt iets van een wond op zijn hoofd te hebben en hij doet iets met zijn tong, alsof hij misselijk is". Dat ik dacht dat zijn hoofd rechts een onmerkbaar iets dikker leek vergat ik te zeggen. 

Aleksander de dierenarts (we komen er zo vaak dat we zijn voornaam kennen) wroette in de haren op het hoofd van Gijs en legde een bijtwond vrij, je zag de tandafdrukken nog zitten. Daarna drukte hij hard en er kwam een grote bel pus uit. En nog meer pus. Tot het bloed werd. 

Sinds een paar weken gaan de nieuwe, niet gecastreerde katers op stap. Twee komen er in onze tuin. En worden daar dan door de leden van het Pirin 6 Kattencollectief uitgejaagd. Een week of twee terug droeg ik een blazende Gijs om half zeven 's ochtends al naar binnen nadat ik hem vechtend met één van de katers aantrof. Misschien is hij die kater weer tegengekomen. Of een andere. Het is nog maar het begin van het seizoen.

Alkesander zocht wat verder en vond in de wang van Gijs nog een bijtwond. Daar kwam nog meer pus uit. En bloed ook. Gijs vond er ondertussen echt helemaal niets meer aan. De wonden werden schoongemaakt, er ging een zalfje in en daarna nog wat injecties. We betaalden de hallucinerende som van 15 euro en gingen opgelucht naar huis.

Gijs verstopte zich even onder de bank maar was daar al snel weer vergeten waarom hij daar precies zat. Al vlug was hij weer zijn gewone, totaal onbenullige zelf. 

Gijs is weer heel. De crisis is weer voorbij. Deze dan.

Brokkelmonument of "Aan AI heb je dus ook precies niks".

Het was mistig. Een meneer zei vriendelijk goedemorgen terwijl zijn pitbull daar chagrijnig bij keek. Er fietsten wat kinderen. Er was een groepje hardlopers. En er was het brokkelmonument.

Aan de rand van Targovishte, de hoofdstad van de provincie waar we wonen, ligt een brokkelig, deels vergaan monument. We keken er rond op een zondagochtend terwijl de zon, chagrijnig als de pitbull weigerde op te komen. 

Over oude, socialistische monumenten kun je vrijwel nergens iets terugvinden. Iedereen doet alsof ze eigenlijk niet zijn. Er is één uitzondering. Er is een website, Witnesses of stone. De site is gemaakt door een Italiaan die foto's maakte van de meest opvallende monumenten en daar een boek over schreef. En daar later weer een website van maakte.

De website zegt bij dit monument dat eigenlijk niemand meer weet waar dit complex ooit voor bedoeld was. Ik kan slecht tegen dat soort zinnen. 

Ik mailde de gemeente Targovishte. Die hebben een redelijk moderne website mét een vragenformulier. Er kwam, dat was niet geheel onverwacht, geen antwoord. 

Ik probeerde het met een vraag en foto's in een Facebookgroep van Targovishte (zelf heb ik geen Facebook (Facebook is van de duivel, dat weet iedereen) maar ik mocht de account van Annet lenen). 

Iemand kon zich herinnneren dat hij vroeger in de ronde bassins vol water had pootje gebaad, een ander dat ze er had rondgelopen met haar grootvader. En weer een ander begon over een beeld dat van het brokkelmonument naar de Boaza waterval was gebracht.  Weer een ander gaf de suggestie dat ik mn foto's naar Chatgpt moest uploaden. Een antwoord zou dan vlug komen. 

En dat was zo. Binnen een paar seconden wist Chatgpt me te vertellen dat het brokkelmonument in 1978 was neergezet. AI kwam zelfs met een rijtje architecten en, mijn opgetogenheid bereikte een hoogtepunt, wist zelfs te vertellen dat het een monument was dat de vriendschap tussen Bulgarije en Rusland liet zien. "Zal ik een afbeelding maken waarop het monument weer helemaal heel is?" Ik kon mijn ongeduld nauwelijks bedwingen.

Sorry, wat?

Wat deed die trap daar? En waarom waren de muurtjes van wat overduidelijk vijvers dan wel kleine zwembadjes waren geweest (je kon de pijp waar het water doorkwam nog zien) opeens veel hoger? Waar kwamen die reliëfs op de muren vandaan? En wat was dat voor achterlijk groot ding daar bovenin? 

Argwanend begon ik wat dingen na te kijken. En al vlug was het duidelijk. Chatgpt had mijn brokkelmonument verwisseld met een ander wat verder gelegen, nog niet bekeken monument in Targovishte. Niet dat dat er nu zo uitzag maar dat was wel een Russisch Bulgaars vriendschapsmonument. En was gebouwd in 1978, door het eerder de AI opgegeven rijtje architecten.

Wat nukkig probeerde ik daarna of AI dan wist wat het naar de Boaza waterval verplaatste beeld was? "Wat een goede vraag. Ik ga het voor je proberen uit te vinden?". Ik begon me nu danig te irriteren aan dat gedwongen gemoedelijke toontje van Chatgpt. Het kwam niet meer goed. Het beeld was eerst een Russische soldaat uit 1876. Daarna was het Khan Krum (de eerste koning van Bulgarije, ging dood in 814) en toen was het plots een vrouw in een allegorische uitbeelding van de vrijheid. Kiezen Chatgpt, Kiezen!

Ik weet het, het zal verder iedereen een (rot)zorg zijn wat een brokkelend monument in een niet al te populaire stad in Bulgarije ooit geweest is maar tussen mij en het rommelende en verwisselende AI komt het de eerste tijd niet meer goed. En waarschijnlijk moet ik gaan doen wat ik natuurlijk meteen had moeten doen. Ik moet langs de bibliotheek in Targovishte.

Wachten op Kevin.

"Nee, we wachten op Kevin. Het dak lekt. Of beter, er ligt een dakpan niet helemaal goed meer. Met het smelten van de laatste sneeuw is het tussen de dakpannen gaan, lekken? Nou ja, in ieder geval, met smeltende sneeuw merk je het, dus Kevin moet even wat dakpannen goed leggen. Wat? Nee, Engels. Hoewel Kevin een tijd in Volendam heeft gewerkt en daardoor wel wat Nederlands kent. Zelf doen? Ben je niet helemaal goed of zo? Weet je hoe hoog zo'n dak is?"

"Nee, het is wel lente maar nog net niet helemaal. 'S nachts vriest het nog wat. We komen een beetje uit een winterslaap. Iedereen heeft daar last van. Alsof we nog niet echt geloven dat het echt voorbij is, de winter. Het was koud, deze winter. Met best overdreven veel en vooral vaak sneeuw. Hopelijk gaat het niet als vorig jaar. Toen liepen de bomen al leuk te bloesemen en ging het plots fors vriezen in april. Geen vrucht aan een boom gezien. Nergens hier trouwens."

"We waren ook nog aan het wachten op een pakje. Net als in Nederland kun je dat gewoon volgen in een app. Het bezorgen blijft een beetje hangen en wurgen. Er is een jongen die weet waar we wonen maar die had schijnbaar vrij. Vanmorgen belde Ralitsa, de gemeentesecretaris zeg maar. Dat er over vijf minuten een pakje zou komen in het centrum. Het centrum betekent "de auto stopt bij de winkel van Stefka". We hebben daar dus maar op de bezorgmeneer gewacht. Nee, Google Maps zei hem niets maar hij kon dus wel naar Ralitsa bellen".

"Weinig, dat zei ik al, we moeten nog wennen aan het betere weer. Ik vond wel een weg door het bos bij Opaka. Vorig jaar kon je niet eens in het bos komen. Het pad, de weg was helemaal overwoekerd. Maar schijnbaar moesten er trucks door om gekapte bomen op te halen want je kon nu in het bos komen. Wat? Och nee, vorig jaar zag ik ergens een afslag en als je maar lang genoeg op Google Maps staart kon je, als je echt wilt een stukje weg zien lopen. Wat? Nee, er was een pad. Dat werd een dierenpad. En dat liep weer dood in stekelstruiken. Maar ergens verderop was er toch weer een pad en liep ik triomfantelijk het bos weer uit. Nee, dat kan niemand verder ook maar iets schelen. Maar het was toch erg leuk."

"Ja, de Bulgaarse lessen zijn weer begonnen dus rijden we weer naar Targovishte. De juf zou nog proberen of er plek voor ons was bij een huisarts in het gezondheidscentrum bij haar in de buurt. Tagovishte? Drie kwartier rijden. Nee, misschien is dat onhandig voor een huisarts maar in Popovo schrijft geen arts een buitenlander in als patient. Geen idee waarom. Ik denk dat de huisartsen denken dat elke buitenlander Engels is en dat ze dan geld moeten zien los te krijgen uit een ander land. Nee, joh, we zitten hier gewoon in het ziekenfonds. Wat? Iets van 20 euro per mens per maand. Nee, dat is niet veel nee maar je krijgt er dan ook weinig voor. Ook daarom zou het fijn vinden als we een huisarts vinden. Dan krijg je een zogenaamd Blauw Boekje. En als je dat hebt hoef je weer minder te betalen bij bijvoorbeeld een tandarts. Nee, als je echt iets hebt dan is dat hier peperduur. Ik ken iemand die moet een andere heup. Maar hij moet dan zelf de heup betalen. Iets van 5000 euro". 

"Nee, we wachten ondertussen niet meer op Kevin. Die werd ergens opgehouden. Die komt nu morgen. Hopen we. Donderdag gaat het regenen". 

De zwijgzame kampen.

                            Kaart met plekken waar kampen waren.

Het moet ongeveer zo zijn gegaan. Tijdens het ochtendappel ging een kampbewaker voor een gevangene staan. De bewaker zette een spiegeltje op de grond, voor de gevangene. "Kijk nog maar een keer naar jezelf. Het zal de laatste keer zijn". Ergens die dag is de gevangene dood geslagen. Zijn lichaam werd in een jute zak gedaan. De zak werd achter een gebouw gelegd. Na een paar dagen waren er meerdere zakken. Die werden dan 's nachts door een vrachtwagen van Lovech naar Belene gebracht. Daar werden de lichamen begraven. Of in de Donau gegooid. 

Het is niet iets waar iemand ook maar ooit iets over zegt, over de werkkampen in Bulgarije. Maar dat betekent natuurlijk niet dat ze er niet waren.

Je zou het de Bulgaarse gulag kunnen noemen. Bulgaarse communisten bezochten, als ware het een excursie, de kampen in de Sovjet Unie. Om er van te leren. Er was geen trouwere bondgenoot van de SSSR dan Bulgarije. Ook in dit opzicht.

Tussen 1945 en 1989 waren er werkkampen in Bulgarije. Officieel waren ze er tot 1962. Toen hief de communistische partij de kampen op. Officieel dan. Want een aantal bleef gewoon in gebruik. Altijd handig, een kamp achter de hand zullen de machthebbers gedacht hebben.

Er waren, in het begin, tussen de 80 en de 100 kampen. Sommige, zoals Belene waren groot. In anderen zaten maar een paar gevangenen. In een kamp kon je terecht komen als je volksvijand was, een communist met een verkeerde denkrichting, een anarchist, een agrariër (voor de tweede wereldoorlog was er hier een sterke, vrij progressieve agrarische partij), maar je haar kon ook de verkeerde lengte hebben, of je broekspijpen waren te nauw. Als je teveel met buitenlanders omging. Of als je homo was. Of gelovig. 

De schattingen van hoeveel mensen er in de kampen hebben gezeten lopen enorm uiteen. Zo'n beetje van 30.000 tot 190.000. Al is er ook een getal van 300.000. Het aantal doden is onbekend. In het kamp Lovech, het kamp uit het begin dat maar een jaar of twee bestond werden 162 mensen vermoord. Maar voor een totaal wordt er meestal het vrij vage "duizenden" gebruikt. Duizenden.

Over de kampen werd pas gesproken na 1989. In kranten verschenen vrij sensationele verhalen over wat er gebeurd was. Bloeddorstige verhalen over individuen. Haast nooit over het systeem dat de kampen had gebouwd, had gebruikt. De meeste overlevenden zwegen. Zoals ze jarenlang gezwegen hadden. 

In 1990 kwam er een waarheidscommissie. Om voor eens en voor altijd de waarheid over wat er gebeurd was in de kampen, en wie er verantwoordelijk was te achterhalen. De commissie werd voor gezeten door generaal Semerdzhiev. Een gerespecteerd generaal die tijdens de verhoren zijn best deed de waarheid boven tafel te krijgen. Tenminste, zo leek het. Dezelfde Semerdzhiev gaf namelijk weken voor de commissie begon in het geheim het bevel om alle archieven door te nemen en alle stukken die verband hielden met de kampen te vernietigen. En vernietigen moet je letterlijk opvatten. Blaadje voor blaadje werd verbrand, 40% van alle stukken, de belangrijkste stukken zijn hierdoor verdwenen. Een waarom, hoeveel, wanneer en wie zal hierdoor nooit duidelijk worden.

Na een korte periode van aandacht voor de kampen hadden de meeste Bulgaren wel andere dingen aan hun hoofd. Banken gingen failliet, het bendegeweld was enorm, mensen wilden verder. Vroeger moest maar eens voorbij zijn.

Geen enkele regering, en ze hebben er hier veel gehad heeft zich ooit uitgesproken over de kampen. Er is nergens een monument. Er is geen herdenking. De plekken waar de kampen waren zijn op een enkele uitzondering na weer stekelige grasvlaktes geworden. 

Voor wat er gebeurde in de kampen is maar (letterlijk) een handjevol mensen voor de rechter gekomen. En daar bleek vaak dat mogelijke misdaden al verjaard waren. En voor die verjaringstermijn was aangepast waren de slachtoffers en daders vaak al overleden. Er heeft nooit iemand van de communistische machthebbers of iemand die zelfs maar in de buurt van de macht kwam voor de rechter gestaan. 

Rond de kampen was het stil. Er werd niet over gesproken. En er wordt nu nog steeds niet of nauwelijks over gesproken.

Over de kampen in Bulgarije zijn maar een paar boeken.

Tzvetan Todorov - Voices from the gulag, life and death in communist Bulgaria. Deels essay, deels een verslag van wat er met mensen in, vooral kamp Lovech gebeurde.

Lilia Topouzova - Unsilencing. Erg doorwrocht en precies boek over alles rond de kampen in Bulgarije.

Over de sovjet gulag.

Anne Applebaum - Gulag. Uiterst leesbare beschrijving van het hele gulag systeem.

Varlam Sjalamov - Berichten uit Kolyma. Volgens mij niet meer in druk. Het beste boek dat je ooit kunt lezen over de sovjetkampen. Staat, denk ik, op één lijn met Levi's "Is dit een mens?".