Brokkelmonument of "Aan AI heb je dus ook precies niks".

Het was mistig. Een meneer zei vriendelijk goedemorgen terwijl zijn pitbull daar chagrijnig bij keek. Er fietsten wat kinderen. Er was een groepje hardlopers. En er was het brokkelmonument.

Aan de rand van Targovishte, de hoofdstad van de provincie waar we wonen, ligt een brokkelig, deels vergaan monument. We keken er rond op een zondagochtend terwijl de zon, chagrijnig als de pitbull weigerde op te komen. 

Over oude, socialistische monumenten kun je vrijwel nergens iets terugvinden. Iedereen doet alsof ze eigenlijk niet zijn. Er is één uitzondering. Er is een website, Witnesses of stone. De site is gemaakt door een Italiaan die foto's maakte van de meest opvallende monumenten en daar een boek over schreef. En daar later weer een website van maakte.

De website zegt bij dit monument dat eigenlijk niemand meer weet waar dit complex ooit voor bedoeld was. Ik kan slecht tegen dat soort zinnen. 

Ik mailde de gemeente Targovishte. Die hebben een redelijk moderne website mét een vragenformulier. Er kwam, dat was niet geheel onverwacht, geen antwoord. 

Ik probeerde het met een vraag en foto's in een Facebookgroep van Targovishte (zelf heb ik geen Facebook (Facebook is van de duivel, dat weet iedereen) maar ik mocht de account van Annet lenen). 

Iemand kon zich herinnneren dat hij vroeger in de ronde bassins vol water had pootje gebaad, een ander dat ze er had rondgelopen met haar grootvader. En weer een ander begon over een beeld dat van het brokkelmonument naar de Boaza waterval was gebracht.  Weer een ander gaf de suggestie dat ik mn foto's naar Chatgpt moest uploaden. Een antwoord zou dan vlug komen. 

En dat was zo. Binnen een paar seconden wist Chatgpt me te vertellen dat het brokkelmonument in 1978 was neergezet. AI kwam zelfs met een rijtje architecten en, mijn opgetogenheid bereikte een hoogtepunt, wist zelfs te vertellen dat het een monument was dat de vriendschap tussen Bulgarije en Rusland liet zien. "Zal ik een afbeelding maken waarop het monument weer helemaal heel is?" Ik kon mijn ongeduld nauwelijks bedwingen.

Sorry, wat?

Wat deed die trap daar? En waarom waren de muurtjes van wat overduidelijk vijvers dan wel kleine zwembadjes waren geweest (je kon de pijp waar het water doorkwam nog zien) opeens veel hoger? Waar kwamen die reliëfs op de muren vandaan? En wat was dat voor achterlijk groot ding daar bovenin? 

Argwanend begon ik wat dingen na te kijken. En al vlug was het duidelijk. Chatgpt had mijn brokkelmonument verwisseld met een ander wat verder gelegen, nog niet bekeken monument in Targovishte. Niet dat dat er nu zo uitzag maar dat was wel een Russisch Bulgaars vriendschapsmonument. En was gebouwd in 1978, door het eerder de AI opgegeven rijtje architecten.

Wat nukkig probeerde ik daarna of AI dan wist wat het naar de Boaza waterval verplaatste beeld was? "Wat een goede vraag. Ik ga het voor je proberen uit te vinden?". Ik begon me nu danig te irriteren aan dat gedwongen gemoedelijke toontje van Chatgpt. Het kwam niet meer goed. Het beeld was eerst een Russische soldaat uit 1876. Daarna was het Khan Krum (de eerste koning van Bulgarije, ging dood in 814) en toen was het plots een vrouw in een allegorische uitbeelding van de vrijheid. Kiezen Chatgpt, Kiezen!

Ik weet het, het zal verder iedereen een (rot)zorg zijn wat een brokkelend monument in een niet al te populaire stad in Bulgarije ooit geweest is maar tussen mij en het rommelende en verwisselende AI komt het de eerste tijd niet meer goed. En waarschijnlijk moet ik gaan doen wat ik natuurlijk meteen had moeten doen. Ik moet langs de bibliotheek in Targovishte.

Wachten op Kevin.

"Nee, we wachten op Kevin. Het dak lekt. Of beter, er ligt een dakpan niet helemaal goed meer. Met het smelten van de laatste sneeuw is het tussen de dakpannen gaan, lekken? Nou ja, in ieder geval, met smeltende sneeuw merk je het, dus Kevin moet even wat dakpannen goed leggen. Wat? Nee, Engels. Hoewel Kevin een tijd in Volendam heeft gewerkt en daardoor wel wat Nederlands kent. Zelf doen? Ben je niet helemaal goed of zo? Weet je hoe hoog zo'n dak is?"

"Nee, het is wel lente maar nog net niet helemaal. 'S nachts vriest het nog wat. We komen een beetje uit een winterslaap. Iedereen heeft daar last van. Alsof we nog niet echt geloven dat het echt voorbij is, de winter. Het was koud, deze winter. Met best overdreven veel en vooral vaak sneeuw. Hopelijk gaat het niet als vorig jaar. Toen liepen de bomen al leuk te bloesemen en ging het plots fors vriezen in april. Geen vrucht aan een boom gezien. Nergens hier trouwens."

"We waren ook nog aan het wachten op een pakje. Net als in Nederland kun je dat gewoon volgen in een app. Het bezorgen blijft een beetje hangen en wurgen. Er is een jongen die weet waar we wonen maar die had schijnbaar vrij. Vanmorgen belde Ralitsa, de gemeentesecretaris zeg maar. Dat er over vijf minuten een pakje zou komen in het centrum. Het centrum betekent "de auto stopt bij de winkel van Stefka". We hebben daar dus maar op de bezorgmeneer gewacht. Nee, Google Maps zei hem niets maar hij kon dus wel naar Ralitsa bellen".

"Weinig, dat zei ik al, we moeten nog wennen aan het betere weer. Ik vond wel een weg door het bos bij Opaka. Vorig jaar kon je niet eens in het bos komen. Het pad, de weg was helemaal overwoekerd. Maar schijnbaar moesten er trucks door om gekapte bomen op te halen want je kon nu in het bos komen. Wat? Och nee, vorig jaar zag ik ergens een afslag en als je maar lang genoeg op Google Maps staart kon je, als je echt wilt een stukje weg zien lopen. Wat? Nee, er was een pad. Dat werd een dierenpad. En dat liep weer dood in stekelstruiken. Maar ergens verderop was er toch weer een pad en liep ik triomfantelijk het bos weer uit. Nee, dat kan niemand verder ook maar iets schelen. Maar het was toch erg leuk."

"Ja, de Bulgaarse lessen zijn weer begonnen dus rijden we weer naar Targovishte. De juf zou nog proberen of er plek voor ons was bij een huisarts in het gezondheidscentrum bij haar in de buurt. Tagovishte? Drie kwartier rijden. Nee, misschien is dat onhandig voor een huisarts maar in Popovo schrijft geen arts een buitenlander in als patient. Geen idee waarom. Ik denk dat de huisartsen denken dat elke buitenlander Engels is en dat ze dan geld moeten zien los te krijgen uit een ander land. Nee, joh, we zitten hier gewoon in het ziekenfonds. Wat? Iets van 20 euro per mens per maand. Nee, dat is niet veel nee maar je krijgt er dan ook weinig voor. Ook daarom zou het fijn vinden als we een huisarts vinden. Dan krijg je een zogenaamd Blauw Boekje. En als je dat hebt hoef je weer minder te betalen bij bijvoorbeeld een tandarts. Nee, als je echt iets hebt dan is dat hier peperduur. Ik ken iemand die moet een andere heup. Maar hij moet dan zelf de heup betalen. Iets van 5000 euro". 

"Nee, we wachten ondertussen niet meer op Kevin. Die werd ergens opgehouden. Die komt nu morgen. Hopen we. Donderdag gaat het regenen". 

De zwijgzame kampen.

                            Kaart met plekken waar kampen waren.

Het moet ongeveer zo zijn gegaan. Tijdens het ochtendappel ging een kampbewaker voor een gevangene staan. De bewaker zette een spiegeltje op de grond, voor de gevangene. "Kijk nog maar een keer naar jezelf. Het zal de laatste keer zijn". Ergens die dag is de gevangene dood geslagen. Zijn lichaam werd in een jute zak gedaan. De zak werd achter een gebouw gelegd. Na een paar dagen waren er meerdere zakken. Die werden dan 's nachts door een vrachtwagen van Lovech naar Belene gebracht. Daar werden de lichamen begraven. Of in de Donau gegooid. 

Het is niet iets waar iemand ook maar ooit iets over zegt, over de werkkampen in Bulgarije. Maar dat betekent natuurlijk niet dat ze er niet waren.

Je zou het de Bulgaarse gulag kunnen noemen. Bulgaarse communisten bezochten, als ware het een excursie, de kampen in de Sovjet Unie. Om er van te leren. Er was geen trouwere bondgenoot van de SSSR dan Bulgarije. Ook in dit opzicht.

Tussen 1945 en 1989 waren er werkkampen in Bulgarije. Officieel waren ze er tot 1962. Toen hief de communistische partij de kampen op. Officieel dan. Want een aantal bleef gewoon in gebruik. Altijd handig, een kamp achter de hand zullen de machthebbers gedacht hebben.

Er waren, in het begin, tussen de 80 en de 100 kampen. Sommige, zoals Belene waren groot. In anderen zaten maar een paar gevangenen. In een kamp kon je terecht komen als je volksvijand was, een communist met een verkeerde denkrichting, een anarchist, een agrariër (voor de tweede wereldoorlog was er hier een sterke, vrij progressieve agrarische partij), maar je haar kon ook de verkeerde lengte hebben, of je broekspijpen waren te nauw. Als je teveel met buitenlanders omging. Of als je homo was. Of gelovig. 

De schattingen van hoeveel mensen er in de kampen hebben gezeten lopen enorm uiteen. Zo'n beetje van 30.000 tot 190.000. Al is er ook een getal van 300.000. Het aantal doden is onbekend. In het kamp Lovech, het kamp uit het begin dat maar een jaar of twee bestond werden 162 mensen vermoord. Maar voor een totaal wordt er meestal het vrij vage "duizenden" gebruikt. Duizenden.

Over de kampen werd pas gesproken na 1989. In kranten verschenen vrij sensationele verhalen over wat er gebeurd was. Bloeddorstige verhalen over individuen. Haast nooit over het systeem dat de kampen had gebouwd, had gebruikt. De meeste overlevenden zwegen. Zoals ze jarenlang gezwegen hadden. 

In 1990 kwam er een waarheidscommissie. Om voor eens en voor altijd de waarheid over wat er gebeurd was in de kampen, en wie er verantwoordelijk was te achterhalen. De commissie werd voor gezeten door generaal Semerdzhiev. Een gerespecteerd generaal die tijdens de verhoren zijn best deed de waarheid boven tafel te krijgen. Tenminste, zo leek het. Dezelfde Semerdzhiev gaf namelijk weken voor de commissie begon in het geheim het bevel om alle archieven door te nemen en alle stukken die verband hielden met de kampen te vernietigen. En vernietigen moet je letterlijk opvatten. Blaadje voor blaadje werd verbrand, 40% van alle stukken, de belangrijkste stukken zijn hierdoor verdwenen. Een waarom, hoeveel, wanneer en wie zal hierdoor nooit duidelijk worden.

Na een korte periode van aandacht voor de kampen hadden de meeste Bulgaren wel andere dingen aan hun hoofd. Banken gingen failliet, het bendegeweld was enorm, mensen wilden verder. Vroeger moest maar eens voorbij zijn.

Geen enkele regering, en ze hebben er hier veel gehad heeft zich ooit uitgesproken over de kampen. Er is nergens een monument. Er is geen herdenking. De plekken waar de kampen waren zijn op een enkele uitzondering na weer stekelige grasvlaktes geworden. 

Voor wat er gebeurde in de kampen is maar (letterlijk) een handjevol mensen voor de rechter gekomen. En daar bleek vaak dat mogelijke misdaden al verjaard waren. En voor die verjaringstermijn was aangepast waren de slachtoffers en daders vaak al overleden. Er heeft nooit iemand van de communistische machthebbers of iemand die zelfs maar in de buurt van de macht kwam voor de rechter gestaan. 

Rond de kampen was het stil. Er werd niet over gesproken. En er wordt nu nog steeds niet of nauwelijks over gesproken.

Over de kampen in Bulgarije zijn maar een paar boeken.

Tzvetan Todorov - Voices from the gulag, life and death in communist Bulgaria. Deels essay, deels een verslag van wat er met mensen in, vooral kamp Lovech gebeurde.

Lilia Topouzova - Unsilencing. Erg doorwrocht en precies boek over alles rond de kampen in Bulgarije.

Over de sovjet gulag.

Anne Applebaum - Gulag. Uiterst leesbare beschrijving van het hele gulag systeem.

Varlam Sjalamov - Berichten uit Kolyma. Volgens mij niet meer in druk. Het beste boek dat je ooit kunt lezen over de sovjetkampen. Staat, denk ik, op één lijn met Levi's "Is dit een mens?".

Statiegeld, dat hebben ze hier ook al niet.

In veel landen in de EU bestaat zoiets als statiegeld. En als dat statiegeld er nog niet is dan is er in het nationale parlement al vaak een besluit over genomen. Of er is in ieder geval over gesproken. Behalve, nou, denk het maar, zeg het dan, inderdaad, behalve in Bulgarije. 

En dat kun je merken ook.

Deze berg flessen en blikjes ligt net buiten het dorp. Illegaal gestort vanuit een vrachtwagen(tje). Op het land grazen soms koeien. Ik loop er elke week wel een keer langs. En knijp dan mijn ogen maar dicht.  

Wat verder, op een plek waar ik vaak over een watertje spring liggen er ook weer plastic flessen. Waarschijnlijk jaren terug in het dorp in het water gegooid. Daarna zijn ze verder gedreven en op de plek waar ze nu liggen vast komen te zitten.

Overal, en dat kun je vooral in de winter goed zien omdat de begroeiing dan veel minder is liggen flessen. Of ander vuil.

Maar statiegeld, nee, dat is te ingewikkeld. Tot nu toe dan. Ik lees wel eens dat er dit jaar dan toch eindelijk statiegeld komt maar voor "dit jaar" kun je elk jaar een nieuw jaar invullen.

Annet en ik werden daarom dan ook haast overdreven vrolijk toen we bij de verbouwde Lidl in Targovishte heuse plasticflessenenblikjesinleverautomaten zagen staan. Nieuw! Ongekend!

Nu ligt Targovishte op drie kwartier rijden dus echt heel goed voor je, ... iets met voetafdruk maar ik kan niet op het woord komen, is het niet maar omdat we er toch elke week komen voor Bulgaarse les valt het met die afdruk misschien wel weer mee.

Omdat het allemaal te spannend was ben ik vergeten een foto van de brandschone ruimte te maken waarin de automaten stonden. Maar, heus, je kon er bijna van de vloer eten. Al kan dat ook komen omdat we niet heel veel mensen (ok, niemand) de automaten verder zagen gebruiken. De automaat snapt, natuurlijk Bulgaars maar voor de langzame leerlingen, je kunt hem ook op Engels zetten.

Terwijl Annet de opgespaarde flessen in de automaat wierp bekeek ik de posters die er hingen. Over wat er wel en niet in de machines mocht. Het leek wel een bibliotheek. Daar kan ook altijd alles, maar dan toch weer niet. En er werd uitgelegd wat ze met de flessen doen. Hergebruiken. Prima. 

Per fles, of blikje krijg je maar liefst 2 eurocent. Nee, dat is niet veel maar het is dan ook geen echt statiegeld. De Lidl geeft jou 2 eurocent. Zomaar (nou ja, iets zegt me dat ze er vast niet al teveel op hoeven toe te leggen maar ik ga niet muggenziften). En om het allemaal nog sympathieker te maken, je kunt het totaalbedrag ook aan een goed doel schenken. De Goede Doelen waren niet vertaald in het Engels maar dan moeten die buitenlanders maar Bulgaars leren! Je kon kiezen uit het WNF, iets met zielige Bulgaarse kinderen, iets met zwerfdieren en de laatste ging te snel voor ons. Wij kozen voor de zielige zwerfdieren. Die kregen toch maar mooi 32 eurocent. Zomaar op een mistige zondag. Helemaal uit Targovishte. 

Nee, de paar automaten (ik geloof dat er in heel Bulgarije iets van 20 of 30 staan) zullen het probleem met plastic zooi in de natuur niet op gaan lossen. Maar het is iets, hoe weinig dan ook, het is iets. Een beginnetje misschien. Op naar echt statiegeld. Ooit. Misschien dit jaar al.

 

Betsie is er niet meer.

"Wablief?". Ze was de enige die ik dat woord ooit heb horen gebruiken. Ze zei het met enige regelmaat als het geluid van de mensen om zich heen voor haar te chaotisch werd. Het was toen nog niet omdat ze het allemaal niet meer kon volgen, toen nog niet. Ze was gewoon erg doof, en haar gehoormachientjes maakten een brei van al het gepraat. "Wablief?", zei ze dan, als je wat tegen haar zei. 

Annet komt uit Overijssel. Toen ik haar leerde kennen kwam ik er vrij vlug achter dat Overijssel, naast een mooie provincie ook een gebied, streek, geef het naam, is waar men een redelijk onverstaanbaar dialect spreekt. Voor iemand uit Den Helder dan. Betsie, of zoals ze op dit blog heet, "de moeder van Annet", kon ik in het begin dan ook nauwelijks volgen. Maar ik verstond van de rest van de familie ook maar een enkel woord dus dat maakte niet heel veel uit. 

Annets moeder woonde in Raalte. Ze werd geboren vlakbij Raalte en in haar leven is ze maar zo heel soms buiten die streek geweest. Ze kwam van een boerderij waar ze het eind van de oorlog nog meemaakte. Boerderijen die in brand werden geschoten door zich terugtrekkende Duitse troepen. Dat wist ze zich nog heel lang heel goed te herinneren. Ze trouwde, kreeg zes kinderen. Veel te vroeg verloor ze haar man en weer later haar oudste dochter. En hoewel ze er weinig over sprak tekende dit haar leven.

In de tijd dat wij in Bulgarije wonen belden Annet en haar moeder elke week, op  zondagavond. Moeizaam ging dat vaak. Want gehoorapparaten zijn wonderlijke dingen. Soms doen ze het niet goed, gaan ze piepen, dat soort dingen. Maar misschien kwam het moeizame ook wel doordat haar haar gedachten heel erg langzaam, ongemerkt maar onomkeerbaar werd uitgegumd. Al wisten we dat toen nog niet.

In de loop van vorig jaar werd het woord "Dementie" onvermijdelijk. De moeder van Annet verhuisde naar een instelling. Al is het woord instelling eigenlijk te onvriendelijk voor de plek waar ze terechtkwam. Ze had er plezier. Ze schilde weer aardappels. Tegen het einde van het jaar wilde ze, dacht ik, wat borden pakken van een plank die te hoog bleek. Ze viel, brak iets, werd geopereerd en daarna kwam het nooit meer echt goed.

Vorige week was Annets moeder jarig. Zoals elk jaar vloog Annet naar Nederland. Om bij haar te zijn op haar verjaardag. En misschien was het griep, maar misschien was het ook gewoon op, klaar, was er al veel teveel uitgegumd. In de nacht van zaterdag op zondag overleed Betsie. Ze werd 93 jaar en 1 dag oud.

Annets moeder had geen groots en meeslepend leven. Ze beklom geen bergen, ze stak geen oceanen over. Ze was van een generatie die het nog geen plicht vond zich over van alles en veel teveel uit te spreken. Ze zorgde voor haar omgeving, schilde aardappels, iemand moet dat tenslotte doen. Als ze iets niet wist zei ze "Wablief?". Betsie, Annets moeder was, en dat is al heel wat.

.