De zwijgzame kampen.

                            Kaart met plekken waar kampen waren.

Het moet ongeveer zo zijn gegaan. Tijdens het ochtendappel ging een kampbewaker voor een gevangene staan. De bewaker zette een spiegeltje op de grond, voor de gevangene. "Kijk nog maar een keer naar jezelf. Het zal de laatste keer zijn". Ergens die dag is de gevangene dood geslagen. Zijn lichaam werd in een jute zak gedaan. De zak werd achter een gebouw gelegd. Na een paar dagen waren er meerdere zakken. Die werden dan 's nachts door een vrachtwagen van Lovech naar Belene gebracht. Daar werden de lichamen begraven. Of in de Donau gegooid. 

Het is niet iets waar iemand ook maar ooit iets over zegt, over de werkkampen in Bulgarije. Maar dat betekent natuurlijk niet dat ze er niet waren.

Je zou het de Bulgaarse gulag kunnen noemen. Bulgaarse communisten bezochten, als ware het een excursie, de kampen in de Sovjet Unie. Om er van te leren. Er was geen trouwere bondgenoot van de SSSR dan Bulgarije. Ook in dit opzicht.

Tussen 1945 en 1989 waren er werkkampen in Bulgarije. Officieel waren ze er tot 1962. Toen hief de communistische partij de kampen op. Officieel dan. Want een aantal bleef gewoon in gebruik. Altijd handig, een kamp achter de hand zullen de machthebbers gedacht hebben.

Er waren, in het begin, tussen de 80 en de 100 kampen. Sommige, zoals Belene waren groot. In anderen zaten maar een paar gevangenen. In een kamp kon je terecht komen als je volksvijand was, een communist met een verkeerde denkrichting, een anarchist, een agrariër (voor de tweede wereldoorlog was er hier een sterke, vrij progressieve agrarische partij), maar je haar kon ook de verkeerde lengte hebben, of je broekspijpen waren te nauw. Als je teveel met buitenlanders omging. Of als je homo was. Of gelovig. 

De schattingen van hoeveel mensen er in de kampen hebben gezeten lopen enorm uiteen. Zo'n beetje van 30.000 tot 190.000. Al is er ook een getal van 300.000. Het aantal doden is onbekend. In het kamp Lovech, het kamp uit het begin dat maar een jaar of twee bestond werden 162 mensen vermoord. Maar voor een totaal wordt er meestal het vrij vage "duizenden" gebruikt. Duizenden.

Over de kampen werd pas gesproken na 1989. In kranten verschenen vrij sensationele verhalen over wat er gebeurd was. Bloeddorstige verhalen over individuen. Haast nooit over het systeem dat de kampen had gebouwd, had gebruikt. De meeste overlevenden zwegen. Zoals ze jarenlang gezwegen hadden. 

In 1990 kwam er een waarheidscommissie. Om voor eens en voor altijd de waarheid over wat er gebeurd was in de kampen, en wie er verantwoordelijk was te achterhalen. De commissie werd voor gezeten door generaal Semerdzhiev. Een gerespecteerd generaal die tijdens de verhoren zijn best deed de waarheid boven tafel te krijgen. Tenminste, zo leek het. Dezelfde Semerdzhiev gaf namelijk weken voor de commissie begon in het geheim het bevel om alle archieven door te nemen en alle stukken die verband hielden met de kampen te vernietigen. En vernietigen moet je letterlijk opvatten. Blaadje voor blaadje werd verbrand, 40% van alle stukken, de belangrijkste stukken zijn hierdoor verdwenen. Een waarom, hoeveel, wanneer en wie zal hierdoor nooit duidelijk worden.

Na een korte periode van aandacht voor de kampen hadden de meeste Bulgaren wel andere dingen aan hun hoofd. Banken gingen failliet, het bendegeweld was enorm, mensen wilden verder. Vroeger moest maar eens voorbij zijn.

Geen enkele regering, en ze hebben er hier veel gehad heeft zich ooit uitgesproken over de kampen. Er is nergens een monument. Er is geen herdenking. De plekken waar de kampen waren zijn op een enkele uitzondering na weer stekelige grasvlaktes geworden. 

Voor wat er gebeurde in de kampen is maar (letterlijk) een handjevol mensen voor de rechter gekomen. En daar bleek vaak dat mogelijke misdaden al verjaard waren. En voor die verjaringstermijn was aangepast waren de slachtoffers en daders vaak al overleden. Er heeft nooit iemand van de communistische machthebbers of iemand die zelfs maar in de buurt van de macht kwam voor de rechter gestaan. 

Rond de kampen was het stil. Er werd niet over gesproken. En er wordt nu nog steeds niet of nauwelijks over gesproken.

Over de kampen in Bulgarije zijn maar een paar boeken.

Tzvetan Todorov - Voices from the gulag, life and death in communist Bulgaria. Deels essay, deels een verslag van wat er met mensen in, vooral kamp Lovech gebeurde.

Lilia Topouzova - Unsilencing. Erg doorwrocht en precies boek over alles rond de kampen in Bulgarije.

Over de sovjet gulag.

Anne Applebaum - Gulag. Uiterst leesbare beschrijving van het hele gulag systeem.

Varlam Sjalamov - Berichten uit Kolyma. Volgens mij niet meer in druk. Het beste boek dat je ooit kunt lezen over de sovjetkampen. Staat, denk ik, op één lijn met Levi's "Is dit een mens?".

Statiegeld, dat hebben ze hier ook al niet.

In veel landen in de EU bestaat zoiets als statiegeld. En als dat statiegeld er nog niet is dan is er in het nationale parlement al vaak een besluit over genomen. Of er is in ieder geval over gesproken. Behalve, nou, denk het maar, zeg het dan, inderdaad, behalve in Bulgarije. 

En dat kun je merken ook.

Deze berg flessen en blikjes ligt net buiten het dorp. Illegaal gestort vanuit een vrachtwagen(tje). Op het land grazen soms koeien. Ik loop er elke week wel een keer langs. En knijp dan mijn ogen maar dicht.  

Wat verder, op een plek waar ik vaak over een watertje spring liggen er ook weer plastic flessen. Waarschijnlijk jaren terug in het dorp in het water gegooid. Daarna zijn ze verder gedreven en op de plek waar ze nu liggen vast komen te zitten.

Overal, en dat kun je vooral in de winter goed zien omdat de begroeiing dan veel minder is liggen flessen. Of ander vuil.

Maar statiegeld, nee, dat is te ingewikkeld. Tot nu toe dan. Ik lees wel eens dat er dit jaar dan toch eindelijk statiegeld komt maar voor "dit jaar" kun je elk jaar een nieuw jaar invullen.

Annet en ik werden daarom dan ook haast overdreven vrolijk toen we bij de verbouwde Lidl in Targovishte heuse plasticflessenenblikjesinleverautomaten zagen staan. Nieuw! Ongekend!

Nu ligt Targovishte op drie kwartier rijden dus echt heel goed voor je, ... iets met voetafdruk maar ik kan niet op het woord komen, is het niet maar omdat we er toch elke week komen voor Bulgaarse les valt het met die afdruk misschien wel weer mee.

Omdat het allemaal te spannend was ben ik vergeten een foto van de brandschone ruimte te maken waarin de automaten stonden. Maar, heus, je kon er bijna van de vloer eten. Al kan dat ook komen omdat we niet heel veel mensen (ok, niemand) de automaten verder zagen gebruiken. De automaat snapt, natuurlijk Bulgaars maar voor de langzame leerlingen, je kunt hem ook op Engels zetten.

Terwijl Annet de opgespaarde flessen in de automaat wierp bekeek ik de posters die er hingen. Over wat er wel en niet in de machines mocht. Het leek wel een bibliotheek. Daar kan ook altijd alles, maar dan toch weer niet. En er werd uitgelegd wat ze met de flessen doen. Hergebruiken. Prima. 

Per fles, of blikje krijg je maar liefst 2 eurocent. Nee, dat is niet veel maar het is dan ook geen echt statiegeld. De Lidl geeft jou 2 eurocent. Zomaar (nou ja, iets zegt me dat ze er vast niet al teveel op hoeven toe te leggen maar ik ga niet muggenziften). En om het allemaal nog sympathieker te maken, je kunt het totaalbedrag ook aan een goed doel schenken. De Goede Doelen waren niet vertaald in het Engels maar dan moeten die buitenlanders maar Bulgaars leren! Je kon kiezen uit het WNF, iets met zielige Bulgaarse kinderen, iets met zwerfdieren en de laatste ging te snel voor ons. Wij kozen voor de zielige zwerfdieren. Die kregen toch maar mooi 32 eurocent. Zomaar op een mistige zondag. Helemaal uit Targovishte. 

Nee, de paar automaten (ik geloof dat er in heel Bulgarije iets van 20 of 30 staan) zullen het probleem met plastic zooi in de natuur niet op gaan lossen. Maar het is iets, hoe weinig dan ook, het is iets. Een beginnetje misschien. Op naar echt statiegeld. Ooit. Misschien dit jaar al.

 

Betsie is er niet meer.

"Wablief?". Ze was de enige die ik dat woord ooit heb horen gebruiken. Ze zei het met enige regelmaat als het geluid van de mensen om zich heen voor haar te chaotisch werd. Het was toen nog niet omdat ze het allemaal niet meer kon volgen, toen nog niet. Ze was gewoon erg doof, en haar gehoormachientjes maakten een brei van al het gepraat. "Wablief?", zei ze dan, als je wat tegen haar zei. 

Annet komt uit Overijssel. Toen ik haar leerde kennen kwam ik er vrij vlug achter dat Overijssel, naast een mooie provincie ook een gebied, streek, geef het naam, is waar men een redelijk onverstaanbaar dialect spreekt. Voor iemand uit Den Helder dan. Betsie, of zoals ze op dit blog heet, "de moeder van Annet", kon ik in het begin dan ook nauwelijks volgen. Maar ik verstond van de rest van de familie ook maar een enkel woord dus dat maakte niet heel veel uit. 

Annets moeder woonde in Raalte. Ze werd geboren vlakbij Raalte en in haar leven is ze maar zo heel soms buiten die streek geweest. Ze kwam van een boerderij waar ze het eind van de oorlog nog meemaakte. Boerderijen die in brand werden geschoten door zich terugtrekkende Duitse troepen. Dat wist ze zich nog heel lang heel goed te herinneren. Ze trouwde, kreeg zes kinderen. Veel te vroeg verloor ze haar man en weer later haar oudste dochter. En hoewel ze er weinig over sprak tekende dit haar leven.

In de tijd dat wij in Bulgarije wonen belden Annet en haar moeder elke week, op  zondagavond. Moeizaam ging dat vaak. Want gehoorapparaten zijn wonderlijke dingen. Soms doen ze het niet goed, gaan ze piepen, dat soort dingen. Maar misschien kwam het moeizame ook wel doordat haar haar gedachten heel erg langzaam, ongemerkt maar onomkeerbaar werd uitgegumd. Al wisten we dat toen nog niet.

In de loop van vorig jaar werd het woord "Dementie" onvermijdelijk. De moeder van Annet verhuisde naar een instelling. Al is het woord instelling eigenlijk te onvriendelijk voor de plek waar ze terechtkwam. Ze had er plezier. Ze schilde weer aardappels. Tegen het einde van het jaar wilde ze, dacht ik, wat borden pakken van een plank die te hoog bleek. Ze viel, brak iets, werd geopereerd en daarna kwam het nooit meer echt goed.

Vorige week was Annets moeder jarig. Zoals elk jaar vloog Annet naar Nederland. Om bij haar te zijn op haar verjaardag. En misschien was het griep, maar misschien was het ook gewoon op, klaar, was er al veel teveel uitgegumd. In de nacht van zaterdag op zondag overleed Betsie. Ze werd 93 jaar en 1 dag oud.

Annets moeder had geen groots en meeslepend leven. Ze beklom geen bergen, ze stak geen oceanen over. Ze was van een generatie die het nog geen plicht vond zich over van alles en veel teveel uit te spreken. Ze zorgde voor haar omgeving, schilde aardappels, iemand moet dat tenslotte doen. Als ze iets niet wist zei ze "Wablief?". Betsie, Annets moeder was, en dat is al heel wat.

.

 

Een appel, twee sinasappels en een fles olijfolie.

"Nee, het is erg winter dus heel veel is er niet te vertellen. Zo om de zoveel dagen sneeuwt het weer eens en dan is alles wit voor, zeg een week of zo. Na die week wordt het even wat warmer of het gaat regenen of alle twee. Dan smelt alle sneeuw weer weg en net als de poezen denken "We gaan de tuin in!" merken ze dat alles door- en drijfnat is. Dan staan ze wat onbeholpen te kijken en dan gaan ze maar weer achter elkaar aanhollen". 

"Het is best mooi, laatst was het helemaal wit met een laag van zeg 20 centimeter of zo. Het dikte nog wat in dus het was goed doorloopbaar en dan is sneeuw wel even mooi. Buiten het dorp is het dan letterlijk oogverblindend wit en net zo uitgestorven als het altijd al is. Ik liep de heuvel Kalakotch op, door de struiken, gewoon een beetje achter de sporen van herten aan. Nee, die zie je verder niet maar ze weten wel hoe ze moeten lopen". 

"Nee, door die sneeuw zitten we hier een beetje vast. We hebben al in geen maanden meer een Bulgaarse les gehad. Eerst doordat Annet steeds naar Nederland moest en nu omdat het te vaak slecht weer is. Targovishte is toch drie kwartier met de auto. En die doet toch al raar. Wat? Nee, de auto, die doet raar. Zo soms valt hij gewoon stil, de moter slaat niet af maar hij gaat gewoon steeds langzamer rijden. Nee, niemand weet wat het is. Niemand kan iets vinden. In het begin schrokken we er wel van maar alles went. Zeker hier. Annet zet de auto uit, zeg je dat zo? En dan weer aan en dan doet hij het weer".

"Het spannendste dat er gebeurde was dat Annie, de vrouw van burgemeester Gosho voor de deur stond met een oudere mevrouw. Of Annet haar een injectie wilde geven. Annet was vroeger doktersassistente dus die prikt nog met haar ogen dicht als het moet. Nee, ik denk dat ze het ooit gezegd heeft en dat Annie dat onthouden heeft. De mevrouw moest drie dagen achter elkaar een injectie. Nee, er is op het dorp geen dokter. En als ze naar Popovo moet waar wel een dokter is moet ze steeds een auto regelen. En het kost allemaal geld. Eerst betaal je voor het consult, dan voor de medicijnen, dan voor de injectiespuiten en daarna nog een keer voor elke keer dat de injectie gegeven wordt. Alles kost geld en geld hebben de meeste ouderen niet. Dus kwam ze drie keer bij ons langs. Gezellige mevrouw hoor. Turks-Bulgaars, ze kende de vrouw nog die hier voor ons woonde. Vanmorgen kreeg Annet een appel, twee sinasappels en een fles echte olijfolie. Nee, de olijfolie had ze van haar zoon. Die werkt in Italië. Het was een mooi cadeau en we kregen er weer een integratiestempeltje bij.

Twee munten maand

"In dit kantoor wordt de euro geaccepteerd, TEGEN de wil van de medewerkers. De Leeuw (Leva) zal terugkeren!".

In Bulgarije gaan weinig dingen vlot en makkelijk. De introductie van de euro was dan ook iets om naar uit te kijken. Dat de euro er zou komen werd al in 2007 (!) besloten, Bulgarije kwam toen bij de EU. Er werden afspraken gemaakt, eisen gesteld en daarna dacht iedereen dat het land nooit aan die eisen kon voldoen. Dat viel dus mee, of als je liever geen euro wilde, tegen. Goed, het duurde tot 2025 voor Bulgarije aan alle eisen voldeed maar toen was het ook niet meer te stoppen.

Nou moet ik eerlijk zijn, zelf kon het me niet zo schelen, leva of euro maar omdat hier echt heel veel wappies en Engelse Brexit stemmers wonen (ja, dat kan, in Engeland voor de Brexit stemmen en dan vlug in Bulgarije gaan wonen, ik weet niet hoe dat in die hoofden werkt maar er zijn er hopen van) leek het me een uiterst lach opwekkend idee wanneer alle EU-haters plots met de euro moesten gaan betalen.

Nadat duidelijk werd dat de euro in 2026 zou worden ingevoerd barstte het gekanker en gevloek van ongeveer de helft van de bevolking onmiddellijk los. Een voorbeeld was het velletje boven aan dit stukje. Het hing bij een reisbureau in Sofia. En het sentiment "Blijf met je poten van onze heilige Leva af" werd/wordt breed gedeeld. Er waren meerdere pogingen om een referendum te laten plaatsvinden (tot ver in december 2025 kon je in Popovo je handtekening op een lijst gaan zetten bij de nationalistisch zuchtende chagrijnen van IVO computers), maar die werden door het hooggerechtshof verworpen.

Op 1 januari kwamen er euro's uit de gelduitspuugmachientjes. Nou ja, een paar dagen later want in het begin deed geen enkele geldautomaat het. In januari kon je met euro's en nog met leva's betalen. De bedoeling was om zo de hoeveelheid leva's langzaam kleiner te laten worden. Je betaalde met leva's en kreeg wisselgeld in euro's. Goed idee!

Dat was tenminste de bedoeling. Het bordje hierboven stond bij de Pepco (een soort goedkope kruising tussen de Zeeman en Xenos, in Popovo is het de modernste winkel van de stad) en deelt mee dat je wel met euro's kunt betalen maar dat wisselgeld in leva's zal zijn. En zo ging het dus op heel veel plekken. 

Al was dat natuurlijk niet het enige dat niet echt lekker ging.

Bij banken moest je tot wel 3 formulieren invullen wanneer je Leva's wilde omwisselen. En dan ging het niet om grote bedragen. Ook bij een sullig bedrag als 30 lev kon je fijn gaan schrijven.

Buitenlanders (iedereen die niet in Bulgarije geboren is) konden helemaal geen leva's omwisselen bij banken. Al woonde je er al 15 jaar en sprak je de taal vloeiend, nee was nee.

Muntgeld om te wisselen werd al helemaal niet geaccepteerd door banken. Ook niet als je al 12 generaties in dit land woonde.

Het energiebedrijf stuurde keurig op tijd een rekening. Er stond ook een keurig euroteken voor het bedrag dat betaald moest worden. Alleen was het bedrag zelf nog het bedrag in leva's (twee keer zoveel als in euro's). Nu had je daar nog om kunnen lachen maar het energiebedrijf hield hardhandig vol dat de bedragen klopten.

De leukste vond ik zelf dat er winkeliers waren die alleen Bulgaarse euromunten aannamen. Munten uit Duitsland, Nederland, noem het maar op, werden geweigerd.

Vanaf 1 februari is er nog maar 1 munt, de euro. Maar iets zegt me dat er plekken zullen zijn waar je tot in maart met de leva kunt betalen. Gewoon omdat niemand de meneer of mevrouw bij de kassa heeft verteld dat dat niet meer mag.