De zwijgzame kampen.

                            Kaart met plekken waar kampen waren.

Het moet ongeveer zo zijn gegaan. Tijdens het ochtendappel ging een kampbewaker voor een gevangene staan. De bewaker zette een spiegeltje op de grond, voor de gevangene. "Kijk nog maar een keer naar jezelf. Het zal de laatste keer zijn". Ergens die dag is de gevangene dood geslagen. Zijn lichaam werd in een jute zak gedaan. De zak werd achter een gebouw gelegd. Na een paar dagen waren er meerdere zakken. Die werden dan 's nachts door een vrachtwagen van Lovech naar Belene gebracht. Daar werden de lichamen begraven. Of in de Donau gegooid. 

Het is niet iets waar iemand ook maar ooit iets over zegt, over de werkkampen in Bulgarije. Maar dat betekent natuurlijk niet dat ze er niet waren.

Je zou het de Bulgaarse gulag kunnen noemen. Bulgaarse communisten bezochten, als ware het een excursie, de kampen in de Sovjet Unie. Om er van te leren. Er was geen trouwere bondgenoot van de SSSR dan Bulgarije. Ook in dit opzicht.

Tussen 1945 en 1989 waren er werkkampen in Bulgarije. Officieel waren ze er tot 1962. Toen hief de communistische partij de kampen op. Officieel dan. Want een aantal bleef gewoon in gebruik. Altijd handig, een kamp achter de hand zullen de machthebbers gedacht hebben.

Er waren, in het begin, tussen de 80 en de 100 kampen. Sommige, zoals Belene waren groot. In anderen zaten maar een paar gevangenen. In een kamp kon je terecht komen als je volksvijand was, een communist met een verkeerde denkrichting, een anarchist, een agrariër (voor de tweede wereldoorlog was er hier een sterke, vrij progressieve agrarische partij), maar je haar kon ook de verkeerde lengte hebben, of je broekspijpen waren te nauw. Als je teveel met buitenlanders omging. Of als je homo was. Of gelovig. 

De schattingen van hoeveel mensen er in de kampen hebben gezeten lopen enorm uiteen. Zo'n beetje van 30.000 tot 190.000. Al is er ook een getal van 300.000. Het aantal doden is onbekend. In het kamp Lovech, het kamp uit het begin dat maar een jaar of twee bestond werden 162 mensen vermoord. Maar voor een totaal wordt er meestal het vrij vage "duizenden" gebruikt. Duizenden.

Over de kampen werd pas gesproken na 1989. In kranten verschenen vrij sensationele verhalen over wat er gebeurd was. Bloeddorstige verhalen over individuen. Haast nooit over het systeem dat de kampen had gebouwd, had gebruikt. De meeste overlevenden zwegen. Zoals ze jarenlang gezwegen hadden. 

In 1990 kwam er een waarheidscommissie. Om voor eens en voor altijd de waarheid over wat er gebeurd was in de kampen, en wie er verantwoordelijk was te achterhalen. De commissie werd voor gezeten door generaal Semerdzhiev. Een gerespecteerd generaal die tijdens de verhoren zijn best deed de waarheid boven tafel te krijgen. Tenminste, zo leek het. Dezelfde Semerdzhiev gaf namelijk weken voor de commissie begon in het geheim het bevel om alle archieven door te nemen en alle stukken die verband hielden met de kampen te vernietigen. En vernietigen moet je letterlijk opvatten. Blaadje voor blaadje werd verbrand, 40% van alle stukken, de belangrijkste stukken zijn hierdoor verdwenen. Een waarom, hoeveel, wanneer en wie zal hierdoor nooit duidelijk worden.

Na een korte periode van aandacht voor de kampen hadden de meeste Bulgaren wel andere dingen aan hun hoofd. Banken gingen failliet, het bendegeweld was enorm, mensen wilden verder. Vroeger moest maar eens voorbij zijn.

Geen enkele regering, en ze hebben er hier veel gehad heeft zich ooit uitgesproken over de kampen. Er is nergens een monument. Er is geen herdenking. De plekken waar de kampen waren zijn op een enkele uitzondering na weer stekelige grasvlaktes geworden. 

Voor wat er gebeurde in de kampen is maar (letterlijk) een handjevol mensen voor de rechter gekomen. En daar bleek vaak dat mogelijke misdaden al verjaard waren. En voor die verjaringstermijn was aangepast waren de slachtoffers en daders vaak al overleden. Er heeft nooit iemand van de communistische machthebbers of iemand die zelfs maar in de buurt van de macht kwam voor de rechter gestaan. 

Rond de kampen was het stil. Er werd niet over gesproken. En er wordt nu nog steeds niet of nauwelijks over gesproken.

Over de kampen in Bulgarije zijn maar een paar boeken.

Tzvetan Todorov - Voices from the gulag, life and death in communist Bulgaria. Deels essay, deels een verslag van wat er met mensen in, vooral kamp Lovech gebeurde.

Lilia Topouzova - Unsilencing. Erg doorwrocht en precies boek over alles rond de kampen in Bulgarije.

Over de sovjet gulag.

Anne Applebaum - Gulag. Uiterst leesbare beschrijving van het hele gulag systeem.

Varlam Sjalamov - Berichten uit Kolyma. Volgens mij niet meer in druk. Het beste boek dat je ooit kunt lezen over de sovjetkampen. Staat, denk ik, op één lijn met Levi's "Is dit een mens?".