Het Bobboek

Toen ik me een tijdje geleden afvroeg of Bob ooit in Bulgarije was ontdekte ik per ongeluk dat er in 1984 een boek over Bob in het Bulgaars was verschenen. Met een singeltje! Sommige mensen willen een nieuwe keuken of een fontein in de tuin, ik wilde dat boek hebben. 

Voor het verhaal was het natuurlijk beter geweest als ik het boek had gevonden op de buitenboekenmarkt in Sofia. Ik zou het dan gevonden hebben onder een stapel redevoeringen van Todor Shivkov en de boekverkoper zou iets gehad hebben van "Oh, daar was dat boek gebleven". En dan hadden we wat gepraat over Bob. 

Maar zo mooi is de realiteit zelden. Ik vond het boek op het Bulgaarse equivalent van de website Boekwinkeltjes.nl, книжен пазар (knizjen pazar = Boeken Markt). Ik tikte de titel in, vond vervolgens een paar exemplaren waarvan een enkele een singeltje had en bestelde een exemplaar voor iets van 10 euro. 

Wanneer je in Nederland een boek via het internet bestelt klik je het aan, je vult je gegevens in, betaalt en wat (of meer dan wat) later wordt het afgeleverd. Dat gaat hier anders. Je klikt het boek aan, vult je naam in en bij welke vervoersdienst je het wilt afhalen. Er zijn 2 grote vervoersdiensten, Speedy en Ekont. Als het boek daar aankomt krijg je een mail (of een telefoontje maar daar moet je een Bulgaars nummer voor hebben)(over de hel van het moeten hebben van een Bulgaars nummer moet ik nog eens iets schrijven). Met de mail ga je naar het kantoor van de vervoerder. Een slaperige jongen tikt op kantoor wat nummers in en pakt je pakje. Je kunt dan kijken of het goede is opgestuurd, en of het onbeschadigd is. Dan pas betaal je. 

Maar goed, het boek. боб дилън (dat kun je wel lezen toch?) (82 p. 1984, Plovdiv) is er één in de serie поети с китара (poëten met een gitaar) en is voornamelijk een bundel van naar het Bulgaars vertaalde teksten. Er is een kort voorwoord en een lang nawoord. In het nawoord wordt wat over zijn geschiedenis verteld, er worden wat interviews geciteerd. Dylan is aan anti-kapitalist en meer van dat. Maar, op wat socialistische platitudes na best een keurig nawoord. De vertaalde teksten zijn, nou ja, of de vertaling goed is, dat weet ik niet. Zo goed zal mijn Bulgaars nooit worden. Maar in ieder geval is het geen verzameling "Greatest hits". Ergens (ik ben vergeten waar, sorry) las ik dat het onduidelijk was welke tekst er op p. 54 stond. Tangled up in blue of was het Mixed up confusion? Het is dus Mixed up confusion. Geen dank.

Er is een poster. Maar dat is gewoon de voorkant van het singeltje (de tekst is een stukje Blowin' in the wind). Ik denk niet dat ik hem op ga hangen.

En dan is er natuurlijk het singeltje. Op het Balkanton label. Ik gok dat Bob er geen geld voor heeft gehad. Balkanton keerde volgens goed socialistisch gebruik zelden royalty's uit een imperialistische rechthebbenden.

Op de a kant staat "така е по-добре" wat letterlijk vertaald "Dit is het beste" betekent maar wat "Don't think twice it's allright" is.

En op de b kant "отговориат с вятьра с носи" wat "het antwoord wordt gedragen in de wind" betekent maar "Blowin' in the wind" is. 

Klinkt het singeltje een beetje goed? Ah, tja. Kijk. Ik had een pick-up. Vroeger. Toen we naar Bulgarije kwamen. Maar die is dus vernield door D. de allerberoerdste verhuizer die er maar bestaat. Of bestond. Hij is nogal van de aardbodem verdwenen. Een pick-up staat al jaren op het lijstje met aan te schaffen dingen. Maar er komt steeds iets voor te staan. Ik kan dus helemaal niet naar het singeltje luisteren. Wat eigenlijk weer niet zo heel erg is. Ik ben geen groot fan van Dylan toen hij nog alleen met een gitaar zong. 

Maar waarom moest je het boek en dat plaatje dan zo ontzettend graag en wel meteen hebben? De heb meneer. Puur om het hebben. De één wil een keuken, of een fontein in de tuin. Ik wilde, nee, ik moest dat boek gewoon hebben. En ik zie het als een stap naar een pick-up. Er is een meneer in Razgrad die mooie, oude pick-ups verkoopt. En Razgrad is niet erg ver weg. 

Kleingrondbezitters.

"Weet je hoeveel Bulgaren landbouwgrond bezitten?", Annet vroeg het een paar weken geleden nadat ze nogal fronsend iets op haar telefoon had gelezen. Nadat ik ontkennend antwoordde zei ze, "Drie komma vier miljoen".  "Drie komma vier miljoen? Hoe kan dat nou? Er wonen maar zes en half miljoen Bulgaren in Bulgarije". "Ja, maar het staat hier wel". 

Vorige week stegen we een fors aantal treden op de integratieladder. Tenminste dat denken we. Onze buren, Jordan en Duschka, wonen door de ziekte van Jordan nog steeds in Sofia. Zo af en toe belt Kamelia, hun dochter, ons in een mengeling van gebroken Engels en te vloeiend Bulgaars. Of we dit of dat kunnen doen. Vorige week belde ze ons om te vragen of wij het geld dat de coöperatie uitkeert aan mensen die land hebben op wilden halen.  

Zij hoorden dus ook al bij die al drie komma vier miljoen. 

Hoe kan dat nou?

Bulgarije werd in 1396 onderdeel van het Ottomaanse rijk. Na 5 eeuwen werd het in 1878 bevrijdt door Rusland. Na die bevrijding vluchtten veel Turken het land uit. De Bulgaarse inwoners van dorpen verdeelden na het verdwijnen van de Turken de landbouwgrond onder elkaar. Dat was de eerste opdeling van de grond.

Bulgarije was na de bevrijding groot, fors groter dan het nu is. Te groot voor landen in het westen. Die hakten het land weer in stukjes tijdens het Congres van Berlijn. Bulgarije noordelijk van de Balkan bleef Bulgarije. Zuidelijk van de Balkan werd het weer Ottomaans. Een deel van de bevolking uit het zuiden trok naar het noorden. Daar kregen ze landbouwgrond van de regering. De tweede opdeling.

Na de tweede wereldoorlog werd Bulgarije communistisch. De landbouwgrond werd gecollectiviseerd. Na 1989 werd die gecollectiviseerde grond weer teruggegeven aan de oorspronkelijke eigenaar. En als die was overleden ging het naar zijn/haar kinderen. De derde opdeling. 

Bij elke opdeling van de landbouwgrond werd de oppervlakte van de percelen wat kleiner. Dat is misschien wel de reden dat ze het hier nooit over hectaren maar alleen over decaren (een tiende deel van een hectare) hebben.

En door al dat opdelen kom je dus bij drie komma vier miljoen landeigenaren. 

Vlakbij de kippen op het terrein van Jordan en Duschka staat een kar. Met die kar, getrokken door een ezel, reden de ouders van Duschka naar hun stukje land. Toen Duschka's vader stierf ging het land naar haar moeder en toen die stierf ging het grootste deel naar Duschka en een kleiner deel naar Kemalia. Jordan, de buurman heeft geen grond. Jordan komt uit Macedonie, dat is weer een heel ander en erg veel ingewikkelder verhaal.

Het kantoor van de coöperatie is in het gemeentehuis. Op de verdieping boven die van de gemeente. Misschien zegt dat iets. We vonden er Ani, de vrouw van burgemeester Gosho, zij regelt de vergoedingen voor de landeigenaren. Ze wist natuurlijk al dat we langs zouden komen. Kamelia had haar gebeld. En waarom zou Kamelia, die in Sofia woont niet het nummer van Ani kennen? Het blijft tenslotte wel een dorp.  

We kregen het geld in twee enveloppen. En we vonden de bedragen niet echt tegenvallen. Niet dat het nu heel veel was maar toch, het vult de armzalige pensioenen hier leuk aan. We vroegen hoeveel land de buren nu precies hadden. Ani deed niet aan een wet op de privacy. Kamelia had net iets meer dan een hectare, Duschka meer dan drie. Ani zocht dat op in een dikke map vol met namen en bedragen. Het leek erop alsof heel palamartsa in die map zat. Ani had grond en burgemeester Gosho ook, hij had wel 4 decaren. Daar moesten we, vlugge integreerders als we zijn meteen erg hard om lachen.

Over de hoeveelheid grond die je hebt, over wat daarop verbouwd wordt, hoeveel dat dan weer opbrengt. Er wordt hartgrondig over geroddeld. En misschien verklaart dat enorme aantal mensen dat landbouwgrond heeft ook wel een heel klein iets van het verbonden zijn met het land, het trots zijn op het land, de hang naar vroeger, het eeuwige volksdansen, ik weet het niet. Niet helemaal zeker in ieder geval. 

Handige Bulgaarse woorden voor als je hier komt wonen deel 18

Na het begroeten, weggaan en het vragen van de weg doen we vandaag het belangrijke, soms licht paniekerige woord няма (hierna fonetisch njama). 

Njama komt altijd voor een zelfstandig naamwoord en betekent zoveel als "er is geen". Bijvoorbeeld Njama voda (voda, in het cyrillisch вода) betekent water. Njama voda - er is geen water. 

Njama voda kun je met een vraagteken erachter gebruiken (grammaticaal niet helemaal correct maar ach, je bent een buitenlander) als er, het ligt voor de hand, geen water uit de kraan komt. In de winter kan dat gebeuren wanneer de waterleiding bevroren is maar de kans is groter dat er ergens op straat een groot lek is. In de zomer, en dat komt veel vaker voor, is het water gewoon op. Daar zijn allemaal redenen voor maar die komen een andere keer. Het water uit de kraan (je moet het filteren, zo drinken is ernstig ongezond) wordt verzorgd door een zogenaamde VIK. VIK staat voor Vodosnabdyavane i Kanalizatsiya waterleiding en riolering. In een dorp heb je dat laatste woord niet nodig, er is geen riolering. Palamartsa hoort bij de VIK Targovishte. Vroeger hoorde het bij de VIK Razgrad maar die was zo slecht dat ze naar een andere VIK zijn overgestapt. Njama voda (al dan niet met een vraagteken) kun je het best gebruiken om het tegen de burgemeester te zeggen. Bel nooit (nooit!) naar de VIK zelf. Je wordt dan uitgescholden. Al is het voordeel dat je dat toch niet verstaat. Bij een "njama voda" helpt de burgemeester je wel verder. Of dat betekent dat je daarna wel water hebt is maar de vraag. 

Njama internet. Inderdaad, "er is geen internet". Bijna iedereen heeft hier een internetaansluiting. Al betekent dat niet dat je ook daadwerkelijk internet hebt. Rijke buitenlanders willen wel zo'n Elon Musk modem kopen maar dat is natuurlijk fouter dan fout. Wij hebben sinds we dit huis hebben internet. Tien jaar geleden betekende dat een snelle en stabiele verbinding. Maar door die typische Bulgaarse redenering "Het werkt maar laten we vooral niets investeren om te zorgen dat het over een paar jaar nog goed werkt" zitten we nu met grote regelmaat zonder verbinding. We zouden natuurlijk naar een andere provider kunnen gaan, die zijn er zat. Ze hebben allemaal dure winkels in het centrum van Popovo. Je wordt er gladjes geholpen door strak gepakte jongens en meisjes die altijd beweren dat hun verbinding overal altijd goed werkt. Dat is niet zo. Echt niet. Wanneer je internet niet werkt kun je bellen. Als je durft. Je kunt dan de zin Njama internet gebruiken. Het antwoord verstaan is lastig, dat geef ik toe. Het kan helpen om tijdens een pauze in de woordenstroom de zin "internet nee rabotti" (het internet werkt niet) te zeggen. En dan weer "njama internet". Als je dit lang volhoudt verschijnen er na een paar uur wat mannen die iets vervangen en dan doet alles het weer. Meestal gaat het vlugger en heeft er iemand ergens een schakelaar vergeten aan te zetten. Wij hebben nu alweer een paar weekenden geen internet. Waarschijnlijk wordt er ergens geknutseld en vergeet iemand een schakelaar weer om te zetten. 

Njama tok. Tok is elektriciteit. Njama tok is "De elektriciteit doet het niet" of "We hebben geen stroom!". Njama tok gebruik je vooral als de stroom uitvalt, wat met regelmaat kan gebeuren, vooral in de winter of na een storm of hevige regen. Je kunt het met een vraagteken erachter naar de buren roepen. Als zij een bevestigend antwoord geven heeft de straat en waarschijnlijk het hele dorp geen stroom. Dat is geen probleem. Er komen mensen, ze gaan aan de slag, het komt goed. In de winter kan dat een paar dagen duren maar het komt goed. Vervelender wordt het als de buren wel stroom hebben. Het probleem ligt dan bij jou. Je moet dan gaan bellen. Ik wens je veel geluk, wijsheid en kalmte. Stroom wordt in deze regio verzorgd door de Energo Pro. Een keurig geprivatiseerd bedrijf. En ik zeg het, als streng socialistisch mens, niet graag, leve de privatisering. Wanneer je eenmaal een mens aan de telefoon krijgt wordt je vriendelijk geholpen en binnen een uur staat er een auto met twee slimme mannen voor de deur. Wij hebben twee maal in een maand zonder stroom gezeten en beide keren zijn we perfect geholpen. Dat ging elke keer zo. Bellen, wachten, twee mannen in een auto, probleem zoeken, "nee, dat is niet ons probleem, het zit in uw huis en daar moet u een zelf elektricien voor regelen" om dan vervolgens goedgemutst het probleem te verhelpen. Terwijl ze bezig zijn klets je dan wat over wie de meeste fruitbomen heeft. 

Goed, tot zover njama. Een volgende keer volgen "Wilt u uw hond niet los laten lopen!" "не искате да пуцкате кучето си да тича свободно!". "Bedankt door de rakia" "благодаря за ракията" en "wanneer zijn de volgende verkiezingen?" "кога са следващите избори?". 

Wemelende wasstraten.

De nieuwe tweedehands auto moest naar de garage. Voor onderhoud. Geen idee wat dat precies betekent maar het moest wel. De garage is van Rumen, de man van wie we de auto kochten. Rumen spoot de auto elke zaterdag schoon. En hij poetste hem ook. Omdat wij de auto nog nooit ook maar iets van schoon hadden gemaakt en Rumen waarschijnlijk een flauwte zou krijgen als hij hem onder modder en het vuil terug zou zien besloten we gebruik te maken van één van de grote mysteries van Popovo, de автомивка (hierna fonetisch avtomivka).

De avtomivka fascineert me al sinds we hier wonen. Het was het eerste Bulgaarse woord waar ik woordbeeld (je hoeft niet alle letters één voor één te ontcijferen, je ziet in één oogopslag wat er staat) bij had. 

Met de avtomivka is van alles aan de hand. Al moet je er wel wat nerderig voor zijn om dat te vinden. 

Het woord is al raar. Avto van auto en mivka van wasbak. Wasbak? Maar, daar kan ik nog wel aan wennen, aan autowasbak. Gekker is het dat in het Bulgaars een auto geen avto heet. Een auto is een кола (kola). Dus waarom is het geen kolamivka? (ik zei toch dat je nerderig moest zijn). Dat heb ik opgezocht. Een auto is weliswaar een kola maar officieel is het een avto. Alleen gebruikt niemand dat woord los. Alleen wanneer je een woord achter auto moet plakken, zoals mivka wordt het officiële woord avto gebruikt. 

Waarom zeggen ze trouwens niet gewoon аъто of ауто? Waarom die rare B (die je uitspreekt als v)? Het Bulgaars kent geen tweeklanken als au, eu etc. Die B (=v) staat er, nou ja, ik geef toe dat ik dat niet kon volgen maar het had iets met grieks te maken.

Voor je begint af te haken. Het grote mysterie van de avtomivka is niet hoe je het schrijft maar waarom er zo veel van zijn. In Popovo (12.100 inwoners in 2025, het inwoneraantal blijft dalen) zijn er in ieder geval 12. Twaalf! In Den Helder (56.600 inwoners), waar ik (te) lang woonde waren er 4. 

Maar, ik heb het uitgezocht. In Popovo wonen veel oudere, en niet al te rijke mensen. En het is een vrij conservatieve stad. En iedereen lijkt reuze trots op zijn/haar auto, al is die auto een meer dan bejaarde Lada. En daar komt nog eens bij dat veel jongeren weg trekken naar het buitenland. In Popovo en omstreken is weinig werk als je niet op het land of in een graanfabriek wilt werken. Mensen die in het buitenland werken verdienen vaak (niet altijd maar wel vaak) goed geld en een enkeling wil dat later weer investeren in zijn geboortestad. Veel avtomivki (het meervoud van Bulgaarse woorden eindigt vrijwel altijd op een i) zijn van geëmigreerde inwoners. 

Omdat ik enige, wellicht dwangmatige neigingen richting volledigheid heb stelde ik Annet voor Popovo te doorzoeken op avtomivki en die te fotograferen. Maar er kwam van alles tussen dus zijn het er veel maar zijn sommigen zijn nog ongezien. Alweer iets dat nog af moet.

Kapotte bruggen en rotskerken.

"Ik stop hier hoor. Je moet hier een muurtje op en ik heb geen idee hoe dat moet als we terug gaan. Ik ga niet verder". "We moeten na het muurtje een meter of 10 naar links en daar zijn de rotskerken". "Doe jij dat dan maar. Ik ga niet verder". Omdat ik me vasthield aan het stammetje van een boom én niet eens rechtop kon staan leek verdergaan bij nader inzien geen goed idee. Weer een rotskerk die we niet van binnen zouden zien.

In Bulgarije zijn tussen de 160 en 200 rotskerken. Ze zijn zo'n 800 tot 900 jaar oud. Stel je er niet iets al te groots bij voor. De meeste zijn uitgediepte grotten, grotjes is misschien beter, waar een enkele monnik zich terugtrok om zich in stilte aan de aanbidding van God te wijden. In de kalkstenen rotsen langs de Beli Lom rivier vindt je er een hele hoop. Kalksteen is relatief zacht en daardoor makkelijk weg te hakken of te bewerken. Bij Ivanovo zijn de beroemdste. Er is er daar één waarvan de schilderingen nog helemaal bewaard zijn gebleven. Busladingen toeristen komen er naar kijken. 

Hoewel ik mijn hele leven al gruwelijke hoogtevrees heb vind ik altijd wel een reden om dat te vergeten. Het woord rotskerken bijvoorbeeld. Het is zo'n onschuldig woord, bereikbaar zelfs. Terwijl het belangrijkste deel om te onthouden van het woord rotskerken rots is. Vrijwel alle rotskerken bevinden zich hoog in verticale rotsen. Slechts bij hoge uitzondering zijn er in latere tijden trappen naar toe gemaakt. 

Afgelopen weekend, het laatste weekend van de zomer reden we naar Cherven. Cherven heeft een bekende kasteelruïne bovenop een fotogenieke rots. En een stel rotskerken. We zouden er twee gaan bekijken.

De eerste, die Moskov Dol heet, ach, we liepen er zo heen. Nou ja, we liepen naar de brug die je over moet als je Moskov Dol wilt zien. Alleen was er een boom op die brug gevallen. Er was nog een stukje brug over. Maar een stukje brug is ook zo weinig.

Golyam Raj (het grote paradijs) lag een heel stuk verder. Maar, wel liepen er vrolijk in de zomerige zon heen. Een noodzakelijke brug was nog helemaal heel en we volgden een voor Bulgaarse begrippen voortreffelijk aangegeven route. Het bos was mooi, het pad duidelijk. Alleen was de blauw witte bewegwijzering na een half uur wel erg schaars aanwezig. Na wat fout geloop vonden we het bordje met Golyam Raj. Het was die kant op. Het zanderige pad liep erg schuin, heel erg omhoog. En het was dat de bomen en struiken die er stonden het zicht op de diepte wat wegnamen anders waren we meteen al omgedraaid. Nu liepen we, scheldend op naar stilte zoekende geestelijken recht tegen een berg op. Echt, Bulgarije is nu al een stil land. Hoe druk kan het 800 jaar geleden zijn geweest? Uitslovers waren het, excentriekelingen ook. Na een tijdje omhoog lopen stonden we zo schuin dat ik maar op mijn knieën verder ben gaan kruipen. Tot we bij het muurtje uit het begin kwamen. Daar stopten we. We bromden wat, we scholden wat en daarna gleden we beiden op onze achterwerken, ons ondertussen vasthoudend aan takken en andere afbrekend groen weer naar beneden. 

We liepen het hele eind weer terug naar de auto. De zon scheen, de omgeving was verpletterend mooi. Het was het perfect moment om Dylan's "There is no succes like failure, and failure's no succes at all" te neuriën, maar dat bedacht ik me pas na afloop. We negeerden ons eerdere voornemen om toch over de kapotte brug naar Moskov Dol te gaan. Bij het krakkemikkige restaurant in het begin zaten ondertussen een zwik Roemeense wielrenners luidruchtig te zijn en ik zocht ondertussen naar een mooie zin om deze oprecht prachtige dag mee af te sluiten.

Toen waren er nog maar twee.

Bedremmeld, misschien was dat het woord dat hoorde bij Dimitar's gezicht toen wij geschokt reageerden op zijn verhaal. Hij belde Kamelia, zijn vrouw die er ook niets van begreep. Zij vertelde het weer aan Kalina, hun dochter die meteen in tranen uitbarstte bij het verhaal. "Maar ze zei dat ik het moest doen", zei Dimitar nog. We knikten. Bedremmeld.

Sinds buurman Jordan drie maanden geleden naar Sofia vertrok om daar geholpen te worden aan kanker en zijn vrouw Duschka wat later ook naar die stad ging om te helpen komen Duschka en schoonzoon Dimitar zo'n beetje elke twee, drie weken een weekend naar Palamartsa. Om de tuinopbrengst te plukken, en later om ze te verwerken. Vorig weekend waren ze er waarschijnlijk voor de één na laatste keer. De tuin is klaar. Alles is geplukt. Alles is in potjes gedaan, bij ons terechtgekomen of meegenomen naar Sofia. 

Het was misschien wel de beste tuin sinds we hier wonen. Perfect weer was het geweest. Regen in het voorjaar, brandende zon in de zomer. Ik heb in ieder geval nog nooit zoveel perziken en peren gezien als dit jaar. Buurman Jordan zag er natuurlijk niets van. Die was in Sofia. Met grote spoed was laatst een deel van zijn maag verwijderd. Daar was hij nu van aan het bijkomen. Annet en ik hadden zorgden ondertussen voor hun tuin, de kippen en poes Steve (maar die at toch al maanden bij ons)

En misschien was dat het wel, of anders dat we de druiven aan het plukken waren. Dat doen we elk jaar maar dit jaar gingen ze naar een vriend van Dimitar. Die ging er rakia van maken. Rakia! Terwijl Jordan er echt heerlijke wijn van had gemaakt. Duschka was stillig. Ze liep door de tuin. Zei niets. Trok hier wat uit de grond, mompelde daar nog wat. "Ze sluit meer af dan alleen de tuin", zei ik 's avonds tegen Annet. Die knikte.

Dimitar vertelde het de volgende ochtend. Aan het hek tussen onze tuinen. De avond ervoor had Duschka hem gezegd dat hij drie van de vijf kippen moest doden. De twee die nog over waren gingen naar een buurvrouw. Pas toen hij onze reactie hoorde en zag "Nee!" en geschokt, begreep hij dat er iets helemaal verkeerd was gegaan.

Waarom buurvrouw Duschka van de kippen af wilde, dat snappen we ook nu nog niet. Misschien was het, zoals Dimitar zei, dat ze vond dat het zorgen voor de kippen te lastig was voor ons, als buren. Ze leek gedacht te hebben dat we wat weken terug niet naar Nederland waren gegaan omdat we voor de kippen moesten zorgen. Maar misschien denkt ze ook wel ergens dat de kippen weg moesten omdat ze niet meer denkt dat Jordan nog terugkomt. Het waren zijn kippen. Misschien denkt we ergens wel dat ze zelf ook niet meer terug zal komen. We hebben er met z'n tweeën lang in volmaakte cirkels over gepraat. Zonder dat we het beter gingen snappen natuurlijk.

Voor ze terug gingen, naar Sofia bedacht ik me dat ik Steve al niet meer had gezien sinds Duschka en Dimitar er waren. Het zou toch niet? Voor er met verontschuldigingen en tranen bij Duschka afscheid werd genomen heb ik er even terloops naar gevraagd. "Ja, gister nog, hij lag te kijken toen ik de kippen ..." zei Dimitar. Gelukkig vonden we Steve later slapend op het dak van de schuur.

Er zijn nu nog twee kippen over. Een witte en een leuk, klein bruin kipje. We denken er al over, nee, we zijn er al uit, dat we bij Stefan een nieuwe haan en nog twee kippen gaan halen. De twee overblijvers lopen ook maar wat verloren rond. Maar hoe vertellen we het de buren? 

 

Een beeld in een bocht

Omdat het weekend was, mooi weer én het jachtseizoen hoorbaar was losgebarsten reden we naar het vreemdste, en "mooiste" communistische monument dat we hier kennen. 

Het monument staat tussen de dorpen Vinograd en Dryanovets. In het redelijke lege niets. Het is maar goed ook dat het daar leeg en nietserig is want de weg (niet het deel op de foto, dat is keurig) is zo slecht dat bestuurder en meerijder beurtelings redelijk hysterisch "Gat, daar links" "Rechts is er ook een krater" roepen. Gelukkig was de auto net goed nagekeken.

De monumenten die door de communisten zijn gebouwd en die er nog staan hebben bijna allemaal iets met de partizanenstrijd van 1941 tot en met 1944 te maken. Er zijn de monumenten voor een bepaald iemand, of een groep iemanden. Er zijn de vrij grote "De oorlog is voorbij en wij hebben gewonnen!" monumenten. Die lijken allemaal op elkaar. In het midden een hoge zuil met daarop 1. een mannelijke partizaan 2. een mannelijke en een vrouwelijke partizaan of 3. een sovjet soldaat. Links van de zuil een groot paneel met "de strijd" van de partizanen en rechts de overwinning met de thuiskomst van de partizanen, blije vrouwen en kinderen en wat goed gebouwde sovjet soldaten. En dan zijn er daarnaast nog de monumenten voor een gebeurtenis. Een overval, een hinderlaag. Dat soort dingen.

De tekst op het vrij forse monument is volgens Translate:

TIJDENS DE GEWAPENDE STRIJD TEGEN HET FASCISME EN HET KAPITALISME VAN 1941-1944 LOPEN DE PADEN VAN DE VOLKSPARTIZANEN UIT DE PARTIZANENREGIO GORNOYAHOR DOOR DE VELDEN EN BOSSEN IN DE BUURT VAN DE DORPEN DRYANORETS EN VINOGRAD.

Een monument voor een plek waar eigenlijk niets gebeurde. Er werd niet gevochten. Er werd niet geschoten. Er werd langsheen gelopen. Ik vond en vind het prachtig. Vier meter hoog, waarschijnlijk ooit hard rood, in het midden van de stille leegte.

Maar er is natuurlijk wel een verhaal. Al is de mythe lastig van wat er echt gebeurde te scheiden. Poging.

Voor 1940 had Bulgarije al een redelijk militaristische/fascistische regering. Dat werd niet beter toen Bulgarije bondgenoot van Duitsland werd. Er kwam een vorm van binnenlands verzet op maar dat begon pas in 1941 iets voor te stellen. Duitsland viel toen de Sovjet Unie binnen en maakte daarmee een eind aan de verdragen die er tussen Duitsland en de Sovjet Unie bestonden. Streng georganiseerde communisten trokken, zoals dat hier heet, de bergen, heuvels en bossen in. De partizanenstrijd kon beginnen.

Gorna Oryahovitsa is een redelijk grote plaats in een platte vlakte. Het is geen mooie plaats maar er is wel een belangrijk spoorknooppunt. Omdat je er je nauwelijks schuil kunt houden deden partizanen dat in de heuvels en bossen rond de vlakte. De partizanen leefden er onder armoedige en slechte omstandigheden in schuilhutten. Voedsel werd verzorgd door helpers (zogenaamde jataks wat weer is afgeleid van het Turkse woord voor bed of schuilpaats) die in de dorpen woonden. 

De Gorna Oryahovitsa groep begon met 13 man en was, op zijn hoogtepunt 100 man groot. De groep viel politieposten aan, er waren aanslagen en een enkele maal werd geprobeerd een trein te laten ontsporen. Hoe succesvol dat allemaal was is nauwelijks nog te achterhalen. De mythevorming/bewerking van de geschiedenis na de oorlog is te groot en te succesvol geweest.

Van de groep werden in juni 1944 28 mensen gedood in een langdurig gevecht bij Strazitsha. Op die plek werd in 1976 een enorm monument gebouwd. Nu is dat monument bijna helemaal opgegeten door struiken en bomen.

Na september 1944, toen de Sovjet Unie Bulgarije "bevrijdde" namen de partizanen als een geoliede machine de macht in dorpen en steden over. Ex partizanen, en toen die begonnen uit te sterven hun kinderen hebben het jarenlang voor het zeggen gehad in Bulgarije. Wat geen onverdeeld succes was. Partizanen kwamen vaak uit dorpen op het platteland en hadden nauwelijks een opleiding. Zestig procent van de mensen met een kaderfunctie na de oorlog had slechts een lagere schoolopleiding. 

Wanneer het monument tussen Vinograd en Dryanovets werd neergezet is (tot nu toe) nergens terug te vinden. Wel kwam ik tegen dat er elk jaar door schoolklassen een bezoek aan het monument werd gebracht. Er werden dan bloemen gelegd en liedjes gezongen. Oud partizanen en jataks vertelden dan de verhalen zoals ze vonden dat die gebeurd waren.

In het jaar dat wij niet bij het monument waren geweest was er niets veranderd. Nou ja, er was een struik voor het monument omhoog geschoten. Maar verder. Het was er warm. Het was er doodstil. En ondanks de verwarrende geschiedenis vond en vind ik het nog steeds erg mooi.

(Voor wie meer wil weten over het communisme in Bulgarije is er Bulgaria under communism. Znepolski et al, 2018)

Buurt

 

Ik heb de buurt waar we wonen al eens gedaan. Maar misschien zijn er dingen vergeten. En nu heb ik er een kaartje bijgemaakt. Voor de duidelijkheid. Of zoiets.

1. Stefka heeft een, of beter, het winkeltje in het centrum. Je kunt er brood, beleg en andere dingen kopen. De andere dingen zijn voornamelijk bier. Dat drink je dan op op het "terras". Er staan " om terras omdat het pand waar haar winkeltje zit uit 1969 komt en daar werd neergezet met hulp van een streng communistische architect. Strak (ooit) maar nu toch wat vervallen. Gedempt grafzerkerig. Maar haar winkeltje ziet er best goed uit. Laatst heeft ze zelfs een nieuw zitje in de winkel gezet. De vrouwen zitten in het zitje. De mannen op het "terras". De winkel gaat open rond 7.00 uur. Sluit om 12.00 en gaat dan van 16.00 tot 18.00 uur weer open. Stefka zal tegen de 70 lopen maar gaat nog wel een tijdje door. En, om het toch weer even over de poezen te laten gaan, Gijs en Lenie werden bij Stefka geboren. 

2. Onduidelijke schuur waarvan ik niet weet van wie die is.

3. Huis van Steff en Darren. Hun 2e huis in Palamartsa. Sinds we hier 5 jaar terug kwamen wonen werd er door eerst twee en later één Bulgaar aan het huis gewerkt (de twee kregen onderling ruzie, toen was er nog maar één). Steff en Darren werkten alle twee in het onderwijs op Engelse scholen in het buitenland. Steff in Armenië, Darren in Kazachstan. Steff is nu met pensioen en Darren kwam in Kazachstan een veel jongere lokale vrouw tegen. Het huis staat nu te koop voor iets rond de €80.000,-. Maar ook na minstens 5 jaar knutselen moet er nog wel wat aan gebeuren.

4. Bouwval die "The cozy cottage" heet. Maar die naam is gewoon een zwak verkooptrucje. Er hebben een half jaar Engelsen in gewoond. Zij zwaaide nog wel eens maar hij was een nurkse chemtrails gelovige. Niks zei hij. In het half jaar werd er hier en daar wat verbouwd maar dat mag verder geen naam hebben. O ja, en ze hadden een enorme hond. Die lieten ze af en toe buiten los lopen. We hebben hem een keer gevangen en terug binnen hun muren gezet. Wat een kolerezooi was het daar zeg. Foei.

5. Als je naar rechts afslaat vlak voor "The cozy cottage" en een stukje doorloopt kom je bij het huis van Katja. Katja is een, laten we het houden op eigenaardige vrouw. Misschien is "met veel karakter" ook wel iets. Ze is aardig hoor maar van haar dialect begrijp ik maar her en der een woord. Ze had al gauw ruzie met the cozy cottage Engelsen. Ze was bang voor de enorme loslopende hond en ze vond het busje van chemtrails man ook maar niets. Om het busje te dwarsbomen legde ze dikke takken op de weg. Ja, met Katja kun je maar beter geen ruzie maken. En waarom zou je ook.

6. Naast Katja woont Znea (die anders heet maar het klinkt als Znea). Of beter is "woont soms". Meestal woont ze in Veliko Tarnovo, een grote stad anderhalf uur verder. Over Znea weet ik verder niets. Toen ze naar VT verhuisde liet ze doodgemoedereerd haar poezen achter. De t(%^^$#@#)! Wilma komt bij Znea vandaan. En misschien Anneke ook. 

7. Weer de hoek om. Daar wonen Jordan en Duschka. De buren die nu nog steeds in Sofia zijn. Met Jordan gaat het iets beter maar het is allemaal maar marginaal. De tuin is klaar. Het is stil. Alleen de kippen tokken nog. En leggen weer twee eieren per dag.

8. Wij

9. Petar, de deeltijdbuurman. Ons huis was ooit van hem maar hij verkocht het aan de vorige eigenaar. Is er soms en maakt dan Rakia. Hij proeft het ook met regelmaat. Heeft de meest overdreven blinkend schone auto die ik ooit zag. Praat apart Bulgaars en vindt ons maar rare buitenlanders. Maar, na een paar jaar wennen aan elkaar gaat het al wat beter met de verstandhouding. Lenie woont daar als Petar er is. Behalve als ze honger heeft. Of aandacht wil.

10. Het huis van Nicolai. Nicolai was net overleden toen wij hier kwamen wonen. Maar we kenden hem van daarvoor, toen we alleen nog maar op vakantie kwamen. Hij was gek op poezen. Gijs en Lenie verhuisden van Stefka naar hem. Het huis stond een paar jaar leeg maar het wordt nu verbouwd voor zijn dochter die in Popovo woont en het (misschien/hopelijk) als zomerhuis gaat gebruiken. Ze kan er ook permanent gaan wonen maar dan neemt ze vast een enorme hond mee en dat vinden de poezen nu al niks. Het puin van de verbouwing wordt op het veldje voor het huis gegooid. Deze week stak de gemeente daar de brand in. Om het goed te laten branden kwamen er ook nog wat autobanden bij. Maar ja, alles beter dan dat het, zoals helaas hier gebruikelijk weer ergens in de natuur wordt geflikkerd. 

Over afvoerpijpen, poezen, auto's en kortsluiting.

Zondagochtend. Zeven uur. Buiten regende het weer eens ouderwets bijbels. Binnen bedelde Steve om blokjes kaas en bekeken we de week die was.

De afvoerpijp van het toilet/de douche begon te lekken. We kochten kit en nadat die niets deed kochten we andere. De nieuwe tweedehands auto had zoveel miljoen kilometer gereden en moest onderhouden worden. Er bleek een scheur in een band te zitten en een schokbreker was kapot. Onderdelen van een Audi bleken erg prijzig. Maar, het was toch vooral de week van poes Anneke.

Anneke eet bij ons, slaapt op de stoelen, speelt vaak mee en in ieder geval stoeit ze met Sorri. Maar er was iets met haar. Ze was stiller. At weinig. En toen verdween ze. Twee dagen was ze weg. We zagen haar nergens. Reageerde niet op roepen. Weg was ze. Ik was eigenlijk bang dat ik weer een stukje moest gaan schrijven dat erg slecht afliep. Tot ze, na twee dagen zwakjes en aarzelend weer opdook. De dierenarts keek haar en haar bloed na. Niets. Voor de zekerheid wat spuitjes erin. Afwachten maar.

Toen we één van die onderwerpen nog eens wilden doorspreken kwam er plots een geluid van boven. Een soort sidderen, knetteren, en nog een keer. En toen was er geen stroom meer.

Nu valt de stroom hier vaker uit. Dit is tenslotte Bulgarije. Maar dat knetteren hadden we niet eerder. Dat hoorde niet. Annet belde het noodnummer van het elektriciteitsbedrijf Energo Pro en werkte zich bewonderenswaardig knap door een Bulgaars keuzemenu en levende vragen heen. De mevrouw zou een mannetje langs sturen. Het mannetje belde wat later. Als het binnen in ons huis was deed hij niets. Vraag maar aan de buren of die stroom hebben. Natuurlijk hadden die stroom. Dan doen wij niets.

Omdat toeval niet bestaat was dit de dag dat Dimitar, de schoonzoon van Jordan en Duschka de laatste kwam halen om haar mee te nemen naar Sofia. Dimitar is militair, erg aardig, perfect in het Engels en erg behulpzaam. En hij weet erg veel van stroom. Hij verdween langdurig naar de zolder van ons huis en ging daarna buiten kijken. Er bleek een tak van een boom, nou ja, de bladeren daarvan tegen iets van de stroom aan te zitten. Ach weet ik het. Ik kan best een goed gesprek voeren over het werk van Jan Schoonhoven maar zodra er iets van praktische waarde moet, nee, niet echt. 

In ieder geval. Wat erg ontbrak was een ladder die lang genoeg was om het geconstateerde probleem op te lossen. En echt, toeval bestaat echt niet, precies op dat moment reed er een auto van de Energo Pro langs. Met twee grote stoere mannen erin. En lange ladders op het dak. Dimitar hield de auto aan, kletste wat, een man schudde van "ja" (wat hier "nee" betekent)(ja, echt) maar Dimitar hield vol en ok, vooruit dan maar, de mannen stapten uit sjorden met ladders en verhielpen, terwijl ze dat helemaal niet hoefden te doen het probleem. En er was stroom. Voor we de mannen zelfs maar echt konden bedanken reden ze alweer weg.

Het is allemaal niet wereldschokkend, dat weet ik ook wel. Maar het was erg fijn, en mooi ook, dat een paar mensen een tijdje in de stromende regen iets deden zonder dat ze dat hoefden te doen. Of er verder nog wijze lessen in het verhaal zitten, daar denk ik nog over.

Toen ik later mijn drijfnat geregende overhemd op de slaapkamer ging omwisselen vond ik Anneke daar. Tevreden slapen op het dekbed. Misschien komt alles, of in ieder geval het belangrijkste weer goed.

 

Over kippen en paprika's.

In Bulgarije zijn zo'n 15 miljoen kippen (in Nederland zijn dat er 88 miljoen, het is me wat met die voedselzekerheid). Tussen de 300.000 en 600.000 zijn hobbykippen. Wij wonen naast 5 van die hobbykippen. 

We zorgen nu al een paar weken voor de tuin van de buren. Bij die tuin horen ook vijf kippen. Maar ik kon me er niet toe zetten om ze in meer dan wat bijzinnen te noemen. Hun leven was te treurig.

Veel mensen in het dorp hebben kippen. En omdat er rond het dorp veel vossen zijn wonen die kippen vaak in solide hokken. Omdat je een vos nooit moet onderschatten hebben de meeste kippeneigenaren een hond. En omdat één hond geen hond is zijn het er vaak twee, of drie, of zes. Maar dat is weer een ander probleem.

Buurman Jordan had ook een hond. Bobby, een venijnige kniehapper die helaas een jaar geleden plots dood in zijn hok lag. Bobby had een best hondenleven. Hij lag niet, zoals de meeste honden hier, permanent aan een ketting maar liep met buurman Jordan mee naar het dorp. Als hij het daar allemaal te lang vond duren liep hij zelf terug. Maar, ergens in het voorjaar, toen Bobby er al niet meer was, sprong er een vos op en daarna van het dak, pakte een kip en weg was hij. Jordan bracht de kippen daarna onder in een, ja, gut, een soort lage, krappe kooi. Het was geen gezicht. En het moet voor de kippen hels gevoeld hebben. Ze begonnen er bar slecht uit te zien en eieren leggen deden ze ook al niet meer. Zelf drukte ik de kippen maar naar de uiterste zijkant van mijn waarneming.

Afgelopen week verzon Annet plots een oplossing. We kopen kippengaas, spannen dat over de lengte van het hok van de kippen, klaar. Een vos zou zich wel twee maal bedenken voor hij over het gaas sprong. 

Die zinnen schrijf je zo op. De uitwerking was toch iets anders. Eerst kochten we kippengaas bij DuDo. Dat is een grote bouwmarkt (het beeld dat je nu in je hoofd hebt klopt niet). Na erg lang zoeken vonden we rollen kippengaas. We liepen terug naar een kassa en betaalden daar het gaas. We kregen een briefje mee dat we aan een ernstig omvangrijke man gaven, die bekeek het briefje langdurig (terwijl hij ons 5 minuten geleden nog even langdurig de verschillende gaassoorten had uitgelegd) en daarna mochten we het kippengaas meenemen.

Ik zou het proces kunnen beschrijven dat daarna volgde maar dat ben ik een beetje kwijtgeraakt. Er ging nogal wat fout. Er wankelde trappen. Er ontbraken punten om het gaas aan vast te maken. Er vielen woorden. Hier een woord, daar nog één. Laten we het verder niet bespreken. Maar, na een paar uur liep er over het kippenhok iets dat je een redelijk strakgespannen band van kippengaas zou kunnen noemen.

Afgelopen week kwam Duschka, de vrouw van buurman Jordan, een paar dagen terug uit Sofia. Ze kwam de zoveelste lading tomaten en paprika's verwerken. Ook dat schrijf je zo op. Maar de uitwerking, eindeloos is een aardig woord. 

Mocht je nog paprika's willen hebben, er zijn er nog wel wat over.

Duschka bekeek onze verse kippenbeschermingsblokkade. Ze moest er een beetje om grinniken. Maar, ze had toch niet echt iets met de kippen, dat was meer iets van buurman Jordan. Al zou die er, als hij van het gaas hoorde ook vast om moeten lachen. Hoe ziek hij ook is.

We dreven de kippen van hun bedompte legbatterij naar hun nu beschermde hok. Ze stribbelde erg tegen. Dwarskippen. Maar genoten daarna enorm van hun hernwonnen ruimte. Het was een hoop gedoe. En het is klein, misschien wel minuscuul nieuws. Maar wij, en zeker de kippen, werden er toch enorm blij van. 

Bosjes, al dan niet heilig

Ik heb het denk ik al eens eerder opgeschreven. Wie hier, waar geen vvv's, informatieve borden of lollige publieksreclames zijn, iets nieuws wil zien is aangewezen op goed geluk, of Google Maps. Menig uur breng ik door met turen naar weggetjes of stukjes bos. En soms vind je iets.

Bij het wat armoedige dorp Gloginka, vlak na Popovo vond ik een heel complex van loodsen en schuren. Een heel bosje vol. Omdat loodsen en schuren vaak vergezeld worden van boosaardige honden stelde ik het bezoeken een tijdje uit maar, nou ja, ze stonden er. Er was geen auto te zien, en er was ook geen vuilnis waarneembaar. Het zag er, in al zijn verlatenheid eigenlijk nogal netjes uit. Raar. Maar het stond vast leeg. En die honden zouden vast aan een ketting zitten.

Laatste reden we er heen. Natuurlijk was de weg weer vreselijk. En waarom er zwaar verroeste borden met "Bewaakte zone" langs de weg stonden ontging me. Na een tijd hutsen en klutsen doemde de eerste gebouwen op. En een erg dicht hek. Hek? Wat moest dat hek daar? Het was een vervaarlijk hek. Ééntje dat niet graag open ging. Om toch iets te doen stapte ik uit en ging voor het hek omstandig foto's staan maken. Hier een foto, daar nog één. Annet, nog steeds beducht voor honden bleef ondertussen in de auto zitten. Toen ik daar, wat narrig vanwege het niet verder kunnen, instapte kwamen er plots aan de andere kant van het hek wat militairen onze kant op. Sorry, militairen? Wat lacherig stapten we weer uit en liepen vriendelijk lachend naar hen toe. Ze lachten niet vriendelijk terug. In gebroken maar duidelijk Engels werd ons verteld dat er op die plek niets was, en dat we er trouwens ook niets te zoeken hadden. 

Terwijl we weer in de auto gingen zitten fotografeerde één van de mannen de auto, en ons, overdreven uitgebreid vonden wij. Maar dat zeiden we maar niet. Stilletjes reden we weg. Net buiten het bos zagen we drie ijsvogels. Ik heb nog nooit van mijn leven een ijsvogel gezien. Laat staan drie. Het zal een troostprijs zijn geweest.

De weg naar Baba Kondu komt door een stuk of wat dorpen. In het ene dorp lagen allemaal poezen langs en op de weg. En in een volgend dorp alleen maar honden. Het zal toeval zijn. 

Baba Kondu is een stukje bos van een hectare of vijf. Het is een klein beschermd stukje natuur. De bomen die er staan zijn vaak eeuwenoud. Eiken, wintereiken. Maar daar reden we niet voor door die dorpen. 

Lang, lang gelden werkten een vader en zijn dochter op het land. Onverwacht was er een windhoos. De windhoos sleurde de man en zijn dochter mee de lucht in. De vader viel bij Baba Kondu weer naar beneden. De dochter kwam terecht bij Momimo, waar een bron ontsprong. Het stukje bos is heilig voor moslims, Turks Bulgaarse moslims. Éénmaal per jaar wordt het graf bezocht, soms wel door 3000 mensen. Ze lopen drie maal om het graf, binden iets aan een tak en hopen op genezing. Van van alles en meer.

Het is een fijn, bijna Nederlands bosje. Annet vond het net de Veluwe. We liepen hier, en ook daar. Het graf van de neergevallen vader staat er mooi bij. Het was stil. En het zou er best heilig kunnen zijn. Als je dat zo zegt. 

We namen natuurlijk niets mee uit het bos. De burgemeester van één van de dorpjes in de buurt vertelde aan een krant dat ze, jaren terug, eens gras mee hadden genomen. Voor de schapen. De vrachtwagen die het gras vervoerde ging stuk en vier schapen gingen dood. Zelfs afgebroken takken blijven in het bos. En als ze al worden meegenomen worden ze gebruikt om een moskee mee te verwarmen.

Tevreden reden we terug. De honden lagen nog hetzelfde, en later de poezen ook. We zagen geen ijsvogels. 

Was Bob ooit in Bulgarije?

Omdat de buren nog steeds in Sofia zijn, moeten blijven, en hun tuin een onafzienbare stroom tomaten, komkommers, okra's en weet ik wat produceert gaan we niet naar Nederland. Niks aan te doen. Er zijn belangrijkere dingen. Hier wordt het de aankomende week verzengend heet, te heet om naar buiten te gaan. Het leek me daarom tijd worden voor het antwoord op de belangrijke vraag; Was Bob ooit in Bulgarije? 

Ja. Bob was eenmaal in Bulgarije. En wel op 3 juni 2010. Toen was hij in Sofia. Daarvoor niet. Daarna ook niet. Eenmaal. 

Bob was toen tegen 8 uur 's avonds in het натионален дворец на културата (Nationaal Paleis van de Kultuur) oftewel het NDK, een in 1981 voltooide modernistische kolos in het centrum van Sofia. Annet en ik waren eenmaal in het NDK, maar dan in een klein zaaltje (al konden daar nog steeds meer dan erg veel mensen in). Op weg naar het zaaltje, en ook weer op de terugweg raakten we de weg in het gebouw totaal kwijt. Maar dat hoort misschien bij modernisme.

Of Bob na het NDK in Sofia heeft geslapen is niet bekend. Er was een hotel geregeld maar of hij daar echt geweest is, we weten het niet. De dag na Sofia moest hij in Skopje (Noord Macedonie) zijn dus misschien is hij na afloop wel meteen doorgereden. 

Bob was zeker niet goedkoop. Om erbij te zijn betaalde je in 2010 tussen de 50 en 150 lev (tussen de 25 en 75 euro) dat was hier, in die tijd best een smak geld.

Over Bob in Sofia is betrekkelijk veel, nou ja best aardig wat terug te vinden. Er is een redelijke opname van die avond (die staat hier, alleen geluid natuurlijk). Er zijn twee recensies. Die zijn natuurlijk in het Bulgaars maar door de zegeningen van de moderne tijd kun je ze in het Engels lezen. Al is het wel, door de rare structuur van het Bulgaars, soms raar Engels. Er zijn wat foto's. Ik herplaats er hier een paar.

De eerste recensie (hier) is redelijk feitelijk. Al staan er mooie zinnen in.  

"Well, here we are, FIFTY, I repeat, FIFTY years later and we finally have Bob Dylan onstage in former Commie Bulgaria. Let’s get one thing straight – no matter what idiot students, waving hammer & sickle slogans try to profess, THIS was UNTHINKABLE until about 10-15 years ago.

We locals are yet to completely comprehend, understand and take in the true meaning of this momentous event. After all, Dylan was one of those absolutely “no-no” symbols of Western influence, a must-be-stopped Medusa of potent lyrics, machinegunned your way via various musical structures."

In de tweede recensie (hier) gaat de schrijver helemaal los. De schrijver leent, denk ik, de bijtende opsom structuur van "A hard rain's a-gonna fall" maar daar wordt het stuk niet slechter van. 

"I saw many people who were perhaps the real audience. They were outside, they were in the hallways and listen to music that make their way through closed doors. Occasionally miss some guards outside or inside and then one of the doors are opened. Then inside the sound genuine and almost arrived in the hall. These were moments of joy."

En (hier verslaat de structuur van het Bulgaars de vertaalmachine):

"They remembered times tear skirts, cutting jeans and stamps on the
thighs of girls when they were short skirts. Witnessed the arrests because of an interest in music or book. One time ago told me how he slaps [b]eaten by militiamen, that it was quite make him angry. Then when I talk with him, 15 years later, perhaps because alcohol drunk, he could not talk about it calmly and did press tears in his eyes and anger it clamp on throat. He experience the incident when police entered the restaurant, stood them against a wall and beaten them with slaps."

Het was, denk ik, een mooie, voor Bulgaren gedenkwaardige avond, die derde juni. Op de geluidsopname hoor je een bij vlagen erg enthousiast publiek. Het ontlokte Dylan al meteen in het begin een glimlach. Verdere communicatie tussen de man op het podium en de zaal bleef, het blijft natuurlijk wel Bob, achterwege. 

Maar, de prangende vraag is dus beantwoord, Bob was eenmaal in Bulgarije. Zestien jaar geleden. Het lijkt me zo langzamerhand wel tijd voor een volgend bezoek. 

Is het nu klaar? Nee. Natuurlijk niet. In één van de recensies wordt even terloops vermeldt dat er in 1984 in Bulgarije een boekje is uitgebracht. Met poster. En met een klein plaatje. Ongetwijfeld een singeltje. Blowin' in the wind staat er op. En iets dat vertaald vanuit het Bulgaars "That's better" zou heten. Waarschijnlijk is dat "Don't think twice it's alright". Maar dat moet ik dus wel zeker weten. Geen idee waarom. Maar het moet. Zo gaat dat.

Ik kom er nog op terug, op dat boek. Hopelijk.